Abu Abdulloh Muhammad Hakim Termiziy islom tafakkuri va tasavvuf tarixida muhim o‘rin tutgan allomalardan biridir. Uning ilmiy merosida insonning ichki olami, qalb tarbiyasi, aql va nafs munosabati, ma’rifatga erishish hamda ma’naviy kamolot masalalari keng yoritilgan. Alloma asarlarida diniy bilimlar bilan bir qatorda insonning o‘zini anglashi va axloqiy tarbiyasiga ham e’tibor qaratiladi.
Hakim Termiziy asarlari soni haqida manbalarda turlicha ma’lumotlar uchraydi. Ayrim manbalarda uning 70–80 ta asar yozgani aytilsa, Shayx Abdulfattoh Abdulloh Baraka 400 dan ortiq asar yaratganini qayd etadi. Bugungi kungacha ulardan qariyb 60 tasi yetib kelgani haqida ma’lumotlar mavjud. Asarlar asosan arab tilida yozilgan. Qo‘lyozma nusxalari O‘zbekiston musulmonlari idorasi kutubxonasi, Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti hamda Fransiya, Buyuk Britaniya, Misr, Suriya, Liviya va Turkiyadagi fondlarda saqlanishi qayd etiladi. Hakim Termiziy asarlari Quyida alloma merosiga mansub deb keltirilgan 48 ta asar va ularning mazmunini ifodalovchi qisqa izohlar beriladi. Asar nomlarining yozilishi turli nashrlarda transliteratsiya jihatidan biroz farq qilishi mumkin.
1.«Tafsir» — Fotiha surasi hamda Baqara surasining ayrim qismlariga oid,to‘liq yetib kelmagan tafsir.
2.«Navodir al-usul fi ma’rifati ahadis ar-Rasul» — Payg‘ambar xabarlarinibilishda nodir usullar.
3.«Al-Manhiyot» — Qaytarilgan amallar.
4.«Al-Amsol min al-kitob vas-sunna» — Qur’on va sunnatdagi masallar.
5.«Tahsil nazoir al-Qur’on» — Qur’ondagi o‘xshash kalimalarni o‘rganish.
6.«Al-haj va asroruhu» — Haj va uning sirlari.
7.«Kitob as-salot va maqosidiha» — Namoz va uning maqsadlari haqida.
8.«Sabab at-takbir fis-salot» — Namozda takbir aytish sabablari.
9.«Al-masoil al-afina» — Noo‘rin masalalar.
10.«Ar-radd ala rofiza» — Rofiziy firqasiga raddiya.
11.«Ar-radd alal-muattilla» — Muattilla firqasiga raddiya.
12.«Al-farq bayn al-oyat val-karomat» — Mo‘jiza va karomat o‘rtasidagi farq.
13.«Sharh qavl mal imon val islom val ihson» — Imon, islom va ehsonmasalalari sharhi.
14.«Al-kalom ala ma’na la ilaha illalloh» — «La ilaha illalloh» kalimasiningma’nosi haqida.
15.«Kitob al-akyos val-mug‘tarin» — Ziyraklar va aldanganlar haqida.
16.«Al-aql val-havo» — Aql va havoyi nafs.
17.«Isbot al-ilal fil-amr van-nahy» — Shariatdagi buyruq va qaytariqlarningtub mazmun-mohiyati.
18.«Bayon al-ilm» — Ilm bayoni.
19.«Kitob al-huquq» — Haq-huquqlar haqida.
20.«Bayon al-kasb» — Kasb va mehnat bayoni.
21.«Javob al-masoil allati sa’alahu ahli Saraxs anha» — Saraxs ahli so‘raganmasalalarga javoblar.
22.«G‘avr al-umur» — Ishlarning mohiyati.
23.«Al-furuq va man’ at-taroduf» — Farqlar va mutarodiflik masalasi.
24.«Anvo’ al-maorif» — Ma’rifat va bilim turlari.
25.«Tarix al-mashoyix» — Mashoyixlar tarixi.
26.«Buduvvu sha’n Abu Abdulloh Muhammad al-Hakim at-Termiziy» — AbuAbdulloh Muhammad Hakim Termiziy faoliyatining boshlanishi.
27.«Adab an-nafs» — Nafs odobi.
28.«Riyozat an-nafs» — Nafs riyozati.
29.«Makr an-nafs» — Nafs makri.
30.«Risola kayfiyyat as-suluk ila Robbil-olamin» — Olamlar Robbiga olibboradigan yo‘lning qandayligi haqida risola.
31.«Kitob sifat al-qulub va ahvoliha va hay’ati tarkibiha» — Qalblarning sifati,holati va tarkibiy tuzilishi haqida.
32.«Xatm al-avliyo» — Valiylik cho‘qqisi.
33.«Bayon al-farq bayn as-sadr val-qalb val-fuod val-lubb» — Ko‘ks, qalb, fuodva lubb orasidagi farq bayoni.
34.«Ma’rifat al-asror» — Sirlar ma’rifati.
35.«Manozil al-ibod min al-iboda» — Mo‘minlarning ibodatdagi darajalari.
36.«Al-masoil al-maknuna» — Yashirin masalalar.
37.«Adab al-muridin» — Muridlar odobi.
38.«Ilm al-avliyo» — Valiylar ilmi.
39.«Abvob muxtalifa» — Turli mavzular.
40.«Al-jumal allazim ma’rifatuha» — Bilish lozim bo‘lgan jumlalar.
41.«Javob kitob min ar-Ra’y» — Ray shahridan kelgan maktubga javob.
42.«Al-hikma min al-ilm al-botin» — Botin ilmiga oid hikmatlar.
43.«Sifat al-qulub va ahvoliha» — Qalblarning xususiyatlari va holatlari.
44.«Urs al-muvahhidin» — Yagona Xudoga e’tiqod qilganlarning zavqi.
45.«Urs al-orifin» — Oriflar zavqi.
46.«Kitob al-a’zo van-nafs» — A’zolar va nafs haqida.
47.«Masoil at-ta’bir» — Ta’bir masalalari.
48.«Daqoiq al-ulum» — Ilmlarning nozik nuqtalari.
Hakim Termiziy asarlarining muhim mavzularidan biri islom mohiyatini anglash, o‘zlikni tanish va insonning ichki dunyosini tarbiyalashdir. Uning qarashlarida qalb, aql, nafs va ruh o‘zaro bog‘liq tushunchalar sifatida ko‘riladi. Insonning ma’naviy kamoloti nafs istaklarini jilovlash, qalbni yomon sifat va illatlardan poklash hamda bilimni amalda namoyon etish bilan bog‘liq. Alloma insonning ichki olamini tushuntirishda nafs va qalb o‘rtasidagi munosabatga alohida e’tibor beradi.
Ma’rifat, qalb va nafs tarbiyasi.
Hakim Termiziy ma’rifatni faqat ma’lumot to‘plash emas, balki insonning ichki idroki va ruhiy yetukligi bilan bog‘liq jarayon sifatida yoritadi. Uning qarashlarini o‘rgangan tadqiqotchilar orasida Ahmad Abdurahim Soyih, Vajih Ahmad Abdulloh va Idris Abdussalom Shohidiy kabi olimlar tilga olinadi. Tadqiqotlarda allomaning bilim, idrok va insonning ichki imkoniyatlariga oid fikrlari tahlil qilingan. Alloma insonning bilish jarayonida qalb, nafs, aql, ruh, zehn, fahm-farosat va hifz kabi tushunchalarga ahamiyat beradi. Bu tushunchalar insonning ma’lumotni qabul qilishi, anglab yetishi, eslab qolishi va uni ma’naviy hayotida qo‘llashi bilan bog‘liq. Insonning ichki dunyosini anglash va o‘zini tanish uning ma’rifat haqidagi qarashlarida muhim o‘rin tutadi. Hakim Termiziy nafs va qalb munosabatini insonning ichki saltanatiga qiyoslaydi. Bu tasavvurda nafs va qalb o‘rtasidagi kurash insonning ma’naviy holatiga ta’sir qiladi. Nafs istaklari ustun kelsa, inson o‘zini boshqarishda qiynaladi; qalb tarbiyasi va aqlning to‘g‘ri yo‘naltirilishi esa insonni ma’rifat sari yetaklaydi. Shuning uchun nafsni tarbiyalash, niyatni to‘g‘rilash va qalbni poklash alloma qarashlarida muhim vazifalardir.
Hakim Termiziy qarashlari va islom psixologiyasi.
Hakim Termiziyning qalb, nafs, aql va ruh haqidagi mulohazalari ayrim tadqiqotchilar tomonidan islom psixologiyasi nuqtayi nazaridan ham o‘rganiladi. Bu yondashuvda insonning ichki kechinmalari, xulqi, istaklari va ma’naviy tarbiyasi o‘zaro bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, alloma ishlatgan tushunchalarni zamonaviy psixologiya atamalari bilan aynan tenglashtirmasdan, ularni o‘z davrining diniy va tasavvufiy tafakkuri doirasida tushunish lozim. Nafsni tarbiyalash insonning istaklarini boshqarishi, axloqiy mas’uliyatni his qilishi va qalbini poklashga intilishi bilan bog‘liq. Qalb pokligi ilmni chuqurroq anglashga zamin yaratadi. Bu qarashlarda ilm va axloq bir-biridan ajralmaydi: bilim insonning xulqi va amaliy hayotida ham namoyon bo‘lishi kerak.
Valiylar nazariyasi va ilmiy merosining ahamiyati.
Hakim Termiziyning mashhur asarlaridan biri «Xatm al-avliyo» valiylik masalasiga bag‘ishlangan. Unda valiylikning mohiyati va ma’naviy kamolot darajalari muhokama qilinadi. Allomaning valiylik haqidagi qarashlari keyingi tasavvufiy tafakkur tarixida o‘rganilgan mavzulardan biridir. Abdulfattoh Abdulloh Baraka ham Hakim Termiziy va uning valiylik nazariyasiga alohida e’tibor qaratgan. Alloma merosi tafsir, hadis, ibodat, axloq, ma’rifat, qalb tarbiyasi va tasavvuf kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi. Ayrim asarlarida diniy matnlar va ibodatlarning mazmuni sharhlansa, boshqalarida insonning ichki dunyosi, bilish qobiliyati va ma’naviy o‘sishi ko‘rib chiqiladi. Qo‘lyozmalarni aniqlash, qiyoslash, ilmiy nashrga tayyorlash va tarjima qilish uning merosini yanada chuqur o‘rganishga xizmat qiladi.
Hikmatli so‘zlaridan namunalar.
Hakim Termiziy qarashlarining mazmuni uning hikmatli so‘zlarida ham ifodalanadi. Quyida yuborilgan matnda keltirilgan hikmatlardan namunalar beriladi: «Dunyoning amiri – inson, insonning amiri – qalb, qalbning amiri – ma’rifat, ma’rifatning amiri – Xudoni tanituvchi ilmdir». «Kim Alloh taoloning ulug‘ligini bilsa, o‘zining kamchiliklarini his qiladi. Insonning umidsizlikka tushishi ham Allohni bilmaganidandir». «Ilm – nurdir. Insonlar Alloh taolo oldida qanchalik mas’uliyatni his etsa, shunchalik ma’rifatga ega bo‘ladi. Inson qalbi yovuzlikdan qanchalik tozalansa, ilm yanada mukammal bo‘ladi va nur taratadi».
Xulosa qilib aytganda Hakim Termiziy islomiy ilm-fan va tasavvuf tarixida qalb tarbiyasi, ma’rifat va insonning ichki olamiga katta e’tibor qaratgan mutafakkirdir. Uning merosida ilm, axloqiy mas’uliyat, nafsni boshqarish va ruhiy kamolot o‘zaro bog‘liq. Alloma asarlari insonning o‘zini tanishi, bilimni odob bilan uyg‘unlashtirishi va qalb pokligiga intilishi masalalarini yoritadi. Inson qalbi yovuzlikdan qanchalik tozalansa, ilm yanada mukammal bo‘ladi va nur taratadi.
Xushvaqt Muslim
Mir Arab oliy madrasasi talabasi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Al-Hakim at-Termiziy. «Xatm al-avliyo. Buduvvu sha’n». Usmon Yahyonashrga tayyorlagan. — Bayrut: Al-matba’a al-kosulikiyya, 1965.
2.Abdulfattoh Abdulloh Baraka. «Al-Hakim at-Termiziy va nazariyyatuhufi-l-valoya». — Qohira: Majma’ al-buhus al-islamiyya, 1971.
3.Ubaydulla Uvatov. «Al-Hakim at-Termiziy». — Toshkent: «Ma’naviyat»,2001.
4.Ubaydulla Uvatov, Ibrohim Usmonov. «Termizlik ikki alloma». — Toshkent: Toshkent islom universiteti, 2017.
5.Ibrohim Usmonov. «Navodir al-usul» hikmatlari. — Toshkent: «Fan», 2009.
6.«Muhammad Hakim Termiziy risolalari» (Buduvvu sha’n, Adab an-nafs,
Riyozat an-nafs, Bayon al-kasb). J. Chutmatov tarjimasi. — Toshkent: «Movarounnahr», 2017.
Eng ko'p o'qilgan Talaba minbari
