Huquqiy daxlsizlik va erkinlikdan jamiyat taraqqiyotigacha zamonaviy dunyoda “gender tengligi” masalasi tez-tez muhokama qilinadigan, ba’zan esa turlicha talqin etiladigan dolzarb mavzulardan biridir. G‘arb sivilizatsiyasida bu tushuncha aksar hollarda har bir sohada absolut tenglik (equality) shaklida tushunilsa, Islom dinida gender munosabatlari adolat va mutanosiblik (equity) tamoyiliga asoslanadi. Ya’ni, Islom insonlarning ma’naviy hamda huquqiy qadr-qimmati tengligini e’tirof etgani holda, erkak va ayolning fitratidagi biologik, ruhiy hamda ijtimoiy xususiyatlarini inobatga olgan holda mas’uliyatlarni adolat bilan taqsimlaydi.

1. Meros va Moliyaviy huquqlar. Islom huquqida ayol kishi to‘liq moliyaviy daxlsizlikka ega va u erkak kishining iqtisodiy qaramligidan ozod etilgan. Moliyaviy mustaqillik: Ayol turmushga chiqqandan keyin ham o‘z familiyasini hamda shaxsiy mulkini saqlab qoladi. Eridan yoki otasidan qat’i nazar, o‘z mulkini erkin tasarruf etish huquqiga ega. Mahr daxlsizligi: Nikoh vaqtida erkak ayolga beradigan mahr — ayolning shaxsiy mulki hisoblanadi. Ajrashgan taqdirda ham er uni qaytarib olishga haqli emas. Merosdagi adolat: Meros taqsimotida ba’zi holatlarda erkakka ikki hissa berilishining sababi — erkak zimmasiga oila ta’minoti, xotini va farzandlarining nafaqasi yuklatilganidir. Ayolga tegishli bir hissa esa to‘liqlicha uning o‘zida qoladi, u hech kimni moddiy ta’minlashga majbur emas.

2. Oila boshqaruvi va munosabatlar. Islomda oila — raqobat maydoni emas, balki o‘zaro sukunat, mehr va vazifalar taqsimotiga asoslangan maskandir: Qavvomlik (Boshqaruv va mas’uliyat): Qur’oni Karimda erkaklar ayollar ustidan “qavvom” (himoyachi va ta’minotchi) qilib belgilangan (Niso surasi, 34-oyat).

Bu hukmronlik emas, balki oila xavfsizligi va moddiy ehtiyojini bo‘yniga olish mas’uliyatidir. O‘zaro maslahat: Erkak oila boshi bo‘lsada, qarorlarni xotini bilan maslahatlashib (shsho‘ro) qabul qilishi tavsiya etiladi. Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallam: «Sizlarning eng yaxshingiz — o‘z ahli ayoliga yaxshi munosabatda bo‘lganingizdir» (Termiziy rivoyati) deb ta’kidlaganlar.
Uy mehnati va qadrlash: Islom huquqiga ko‘ra, ayol kishi uy ishlarini bajarishga majburiy quldek qaralmaydi, uning bu mehnatlari oilaga bo‘lgan ehsoni va yaxshiligi sifatida yuksak qadrlanadi.

3. Ayollarning jamiyat va mehnatchilar safidagi o‘rni. Islom ayol kishini jamiyat hayotidan uzib qo‘ymaydi, balki uning rivojlanishiga sharoit yaratadi. Halol mehnat va kasb: Ayol kishi o‘z sha’ni, iffati va oilaviy burchlariga zarar yetkazmagan holda halol kasb bilan shug‘ullanishi mumkin. Sahobiy ayollar orasida tabiblik, savdo-sotiq va dehqonchilik bilan shug‘ullanganlar bo‘lgan. Ilmiy va siyosiy faollik: Payg‘ambarimizning ayoli Oisha (roziyallohu anho) o‘z davrining eng yirik fiqhshunos olimasi hamda hadis rovisi bo‘lgan. Ilm olish esa har bir musulmon erkak va ayol uchun farz qilingan. Jamiyatni isloh qilish: Yaxshilikka buyurish va yomonlikdan qaytarish vazifasi erkak va ayolga birdek yuklatilgan (Tavba surasi, 71-oyat).

Islomda erkak va ayol bir-biridan ustun qo‘yiluvchi raqobatchilar emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi yaxlit bir butunlikdir. Hukmronlik va ustunlik faqatgina taqvo hamda go‘zal xulq bilan o‘lchanadi. Islom belgilab bergan gender adolati — ayolga nafaqat huquqiy va moliyaviy erkinlik beradi, balki uni oila va jamiyatning eng e’zozli, himoyalangan va hurmatga loyiq a’zosiga aylantiradi.

Mir Arab oliy madrasasi 4-bosqich talabasi

Sayfullayeva O‘g‘iloy Abdullo qizi