Raqamli shovqin: Yolgʻon xabarlar va mas’uliyatsiz barmoqlar zamonaviy axborot texnologiyalari va ijtimoiy tarmoqlar har birimizga erkin muloqot qilish, bilim olish hamda axborot tarqatish kabi mislsiz imkoniyatlarni berdi. Lekin bu erkinlik va qulayliklar bilan birga jamiyatimizga ulkan mas’uliyatsizlik va ma’naviy tubanlik ham kirib keldi. Bugungi kunda qoʻlida smartfoni bor boʻlgan har bir shaxs — oʻzicha potentsial jurnalist, bloger yoki axborot tarqatuvchidir. Afsuski, ularning koʻpchiligi oʻzi tarqatayotgan xabarning haqiqiyligini, uning jamiyatga va insonlar taqdiriga yetkazadigan zararini mutlaqo oʻylab oʻtirmaydi.
Biron bir vahimali sarlavha, tekshirilmagan va tasdiqlanmagan mish-mish yoki kimsaning shaxsiy sha’niga otilgan loqayd magʻzava bir necha daqiqa ichida ijtimoiy tarmoqlar orqali minglab, hatto milyonlab odamlarga yetib boradi. Shunchaki "layk", izohlar va koʻrishlar soni (views) ortidan quvish evaziga insonlar taqdiri, begunoh kishilarning obroʻsi, oilalarning tinchligi va insonlar ruhiyati bilan oʻynashish oddiy holga aylandi.
Kiberbulling — ya’ni tarmoqdagi ommaviy haqorat, mazax va nafrat tili bugun virtuallikdan chiqib, haqiqiy hayotda fojealarga, ruhiy xastaliklarga va hatto oʻz joniga qasd qilishlarga sabab boʻlmoqda.
Biz internetda, turli guruhlarda va ijtimoiy tarmoqlarda yozayotgan har bir soʻzimiz, qoldirayotgan har bir izohimiz uchun ma’naviy va huquqiy javobgar ekanimizni mutlaqo unutib qoʻyyapmiz. Qur’oni Karimda Alloh taolo axborot bilan ishlashning va uni tarqatishning eng mukammal mediasavodxonlik qoidasini 14 asr muqaddam belgilab qoʻygan: «Ey iymon keltirganlar! Agar fosiq xabar keltirsa, bilmasdan bir qavmga musibat yetkazib qoʻyib, qilganingizga nadomat chekuvchi boʻlib qolmasligingiz uchun u xabarni aniqlab (tekshirib) olinglar» (Hujurot surasi, 6-oyat). Paygʻambarimiz (sallallohu alayhi vasallam) esa yolgʻon, asossiz va tekshirilmagan xabarlarni tarqatuvchi insonlar haqida juda qattiq ogohlantirib shunday deganlar: "Kishiga yolgʻonchi deyilishiga eshitgan narsasini aniqlamasdan gapiraverishi kifoya qiladi" (Imom Muslim rivoyati). Bugungi zamonaviy raqamli tilda aytsak, tekshirmasdan, aslini bilmasdan turib ijtimoiy tarmoqda "share" (ulashish) yoki "repost" tugmasini bosish — yolgʻonga, boʻhtonga va kimsaning obroʻsini toʻkishga bevosita sherik boʻlish demakdir.
Ulamolardan Fuzayl ibn Iyoz hazratlari shunday degan edilar: "Tilning gunohi va yetkazgan zarari qilichning yarasidan ogʻirroqdir. Chunki qilich inson tanasini jarohatlaydi, soʻz esa uning qalbini va insoniy sha’nini halok qiladi". Bugungi raqamli dunyoda ushbu "til gunohi" tilimizdan smartfonimiz ekranidagi mas’uliyatsiz barmoqlarimiz uchiga koʻchdi.
Koʻpchilik foydalanuvchilar virtual olamdagi izoh, haqorat yoki xabarni "shunchaki internet-ku, hazillashdim" deb juda yengil qaraydi. Lekin u tarafdagi ekran ortida ham real inson, uning ota-onasi, farzandlari va tuygʻulari borligini unutmaslik lozim. Yolgʻon xabarni tarqatish, insonni asossiz ayblash, birovning ustidan kulish — qayerda sodir boʻlishidan qat’i nazar, ogʻir axloqsizlikdir. Har birimiz oʻqiyotgan va tarqatayotgan xabarimizga tanqidiy nazar bilan qarashni, tekshirilmagan ma’lumotni tarqatmaslikni va har bir yozgan soʻzimiz uchun Yaratgan oldida ham, jamiyat oldida ham mas’uliyat borligini unutmasligimiz shart.
Mir Arab oliy madrasasi 4-bosqich talabasi
Sayfullayeva O‘g‘iloy Abdulla qizi
