Бугун жамиятда «Пул менинг пулим, нимани хоҳласам сотиб оламан», деган қараш тобора одатий ҳолга айланиб бормоқда. Албатта, инсон ўз меҳнати билан топган маблағини хоҳлагандай тасарруф қилиш ҳуқуқига эга. Аммо бир нарсани унутмаслик керак: пул шахсий бўлиши мумкин, лекин унинг ортида турган ресурслар фақат бир кишиники эмас.

Бир дона нон, бир коса ош, бир килограмм гўшт ёки бир литр сув ўз-ўзидан пайдо бўлмайди. Уларни етиштириш, ишлаб чиқариш, ташиш, сақлаш ва дастурхонга олиб келиш учун ер, сув, энергия, меҳнат ва вақт сарфланади. Демак, биз бирор нарсани сотиб олганимизда, фақат маҳсулот учун пул тўламаяпмиз — жамият ва табиат ресурсларидан ҳам фойдаланяпмиз.

Шу нуқтаи назардан қараганда, бугун ижтимоий тармоқларда кўп учрайдиган бир ҳолат бизни ўйлантириши керак: одамларни ким кўпроқ овқат ейиши бўйича мусобақалаштириш.

«Ким кўп сомса ейди?», «Ким кўп ош ейди?», «Фалон вақт ичида қанча бургер ейиш мумкин?» каби «челленж» ва мусобақалар кўнгилочар контент сифатида тақдим этилмоқда. Томошабинлар эса бундай ҳолатни қизиқиш билан кузатади, иштирокчилар эса кўпроқ овқат ейишни ғалаба сифатида қабул қилади.

Аммо савол туғилади: овқатни исроф қилишни нега ютуқ деб аташимиз керак?

Дастурхонда турган ҳар бир таом ортида кимнингдир меҳнати бор. Деҳқон ер ҳайдайди, уруғ экади, суғоради. Чорвадор мол боқади. Ошпаз соатлаб меҳнат қилади. Етказиб берувчи маҳсулотни манзилга етказади. Буларнинг барчаси бир неча дақиқалик «мусобақа»да кўзга кўринмай қолади.

Айниқса, иштирокчи меъёридан ортиқ овқатни еб, кейин унинг бир қисми ташлаб юборилса, бу фақат шахсий танлов масаласи бўлиб қолмайди. Бу – меҳнат, маҳсулот ва ресурсларни қадрлаш маданияти ҳақидаги масала.

Бугун дунёнинг айрим ҳудудларида одамлар бир дастурхонда ортиқча таомни ташлаб юбораётган бир пайтда, бошқа жойларда бутун бир оила учун бир бурда нон ҳам катта неъмат эканлиги асло муболаға эмас. Шунинг учун фаровонликни исроф билан намойиш қилиш эмас, неъматни қадрлаш билан кўрсатиш керак.

Бундай танқидларга кўпинча бир жавоб берилади: «Пулини ўзим тўладим. Нима қилишни ҳам ўзим биламан».

Ҳа, пул сизники. Лекин маҳсулотнинг ўзи-чи?

Сиз уни сотиб олганингиз билан сувга, ерга, энергияга, табиатга ва бошқа инсонларнинг меҳнатига эгалик қилиб олмайсиз.

Бир килограмм гўшт учун сарфланган сув, бир дона нон учун етиштирилган дон, сабзавот учун ишлатилган ер ва меҳнат – буларнинг барчаси катта тизимнинг бир қисми.

Шунинг учун «пул сеники» деган ҳуқуқ «ресурслар ҳам сеники» деган маънони англатмайди.

Аслида мусобақанинг ўзи ёмон нарса эмас. Инсонлар спортда, илмда, санъатда, касбда ва ижодда рақобатлашиши мумкин. Аммо рақобатнинг мақсади инсонда яхши фазилатни ривожлантириши керак.

• –Ким тезроқ китоб ўқийди?
• –Ким кўпроқ китоб ёзади?
• –Ким кўпроқ дарахт экади?
• –Ким кўпроқ эҳсон қилди?
• –Ким кўпроқ инсонга ёрдам берди?...

Бундай «мусобақалар» жамиятга фойда келтиради.

Аммо «ким кўпроқ овқатни қисқа вақтда ейди?» деган саволда қандай ижтимоий ютуқ бор?

Аксинча, бундай контент овқатни қадрлаш ўрнига уни томошага, исрофни эса кўнгилочар дастурга айлантириши мумкин.

Айниқса, биз каби дастурхон ва меҳмондўстлик қадриятлари кучли бўлган жамиятда бу масала янада муҳим.

Аммо таомни атайлаб меъёридан ортиқ тайёрлаш, одамни ортиқча ейишга ундаш ёки қолган овқатни ташлаб юбориш – меҳмондўстликнинг мақсади эмас.

Саховат билан исроф ўртасида жуда катта фарқ бор. Кўп таом қўйишнинг ўзи саховат белгиси эмас. Асосийси – унинг қадрини билиш.

Ресурслар фақат бизники эмас, келажак авлодники ҳамдир. Бугун биз ишлатаётган сув, ер, энергия ва озиқ-овқат ресурслари фақат бугунги авлодга тегишли эмас. Эртага фарзандларимиз ҳам шу сувдан ичади. Шу ерда деҳқончилик қилади. Шу табиатдан баҳраманд бўлади.

Шунинг учун ресурсларга муносабатимизда «менга қанча керак?» деган савол билан бирга «мендан кейинги инсонларга қанча қолади?» деган савол ҳам бўлиши керак.

Бугунги кичик исроф эртага катта муаммоларнинг бир қисмига айланиши мумкин.

Агар овқат билан боғлиқ мусобақа ўтказишни хоҳласак, унинг мазмунини ҳам ўзгартириш мумкин.

Масалан:
– ким кўпроқ муҳтож инсонни тўйдиради;
– ким овқатни камроқ исроф қилади;
– ким энг кўп инсонга таом улашади;
– ким бир ой давомида овқат исрофини энг кўп камайтиради;
– ким кўпроқ дарахт экиб, табиатга фойда келтиради...

Мана шундай рақобат инсонни ҳам, жамиятни ҳам юксалтиради. Чунки ҳақиқий ютуқ – кўпроқ истеъмол қилишда эмас, кўпроқ фойда келтиришдадир.

Пул бизники бўлиши мумкин. Лекин пул билан сотиб олаётган нарсаларимиз ортида бутун бир жамиятнинг меҳнати ва табиатнинг имкониятлари турибди.

Шунинг учун фаровонликни «қанча кўп истеъмол қила оламан?» деб эмас, «менга берилган неъматдан қанчалик оқилона фойдаланяпман?» деб ўлчаш вақти келди.

ЭНДИ СИЗНИНГ ФИКРИНГИЗ ҚИЗИҚ. Сиз қандай ўйлайсиз?

Кўп овқат ейиш бўйича мусобақалар -- оддий кўнгилочар контентми ёки исрофни тарғиб қиладиган нотўғри тенденциями?

Агар инсон пулини ўзи тўлаган бўлса, истаганича овқат ейиши мумкинми? Ёки шахсий маблағдан ташқари жамият ва табиат олдидаги масъулият ҳам борми?

Фикрингизни изоҳда ёзинг.

Бир-биримизни эмас, фикрларни муҳокама қилайлик.

Пул сеники.
Танлов сеники.
Аммо ресурслар - ҳамманики.

Уларни қадрлаш эса ҳар биримизнинг масъулиятимиздир.

Интернет маълумотлари асосида Салават Абдурахмонов тайёрлади.