Annotatsiya. Mazkur maqolada O`zbekistonda lotin alifbosini joriy etilishi tarixi tadqiq etishning zamonaviy dolzarb masalalari haqida ma`lumotlar keltirilib o`tilgan. Bunda lotin alifbosiga asoslangan o`zbek yozuvi tarixiga bir nazar tashlandi va hozirgi kunda olib borilayotgan ishlar haqida fikrlar berildi.
Kalit so`zlar. Lotin alifbosi, imlo, yozuv, savodsizlikni yugatish kurslari, milliy alifbo, qaror, farmon, fonetika, til.
Ayni paytda ta’kidlash joizki, imlo masalasi o‘ta murakkab, munozarali masalalardan biri bo‘lib kelgan. O‘zbek tilining shevaga boyligi hamda hududiy munosabatlar natijasida ma’lum bir buyum yoki tushuncha turlicha nomlanib, o‘ziga xos talaffuzga egaligi bilan boshqa tillardan ajralib turadi. Natijada, hozirga qadar ham o‘zbek shevalari orasidagi fonetik, leksik va grammatik farqlar saqlanib qolmoqda. Bu esa o‘sha so‘zlarning imlosiga ham ta’sir ko‘rsatayotir.
1989-yilning 21-oktabr kuni mamlakatimizda “Davlat tili to‘g‘risida”gi qonun qabul qilinib, unga ko‘ra o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berildi. “O‘zbek tili bayrami kunini belgilash to‘g‘risida”gi 2020-yil 10-aprelda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi qonunining 1-moddasi bilan 21-oktabr sanasi o‘zbek tili bayrami kuni etib belgilandi. Davlat tilini rivojlantirish bo`yicha hozirgacha amaliy ishlar tizimli ravishda olib borilmoqda [1].
Yurtimizda lotin alifbosining joriy etilishi tarixiga bir nazar tashlashimiz kerak, albatta. O`zbekistonda sovet hokimikyati yillarida lotinlashtirish ishlari bir qadar rivojlangan. Ammo, juda tez fursatda bu siyosatdan voz kechib, kirill imlosiga o`tkazilgan. Dastlab, xalqimiz deyarli 1300 yildan buyon foydalanib kelayotgan arab alifbosi xalqning ma`naviy-ma`rifiy qadriyatlari bilan birgalikda yo`q qilib yuborildi. Bu jarayonlarda mahalliy millatsevar hamyurtlarimizning fidokorona harakatlari tarix zarvaraqlarida muhrlanib qolgan. Bu tarixni hozirgi yoshlarimizga o`rgatish, arxivda, davriy matbuotlarda va boshqa manbalarda qolib ketgan ma`lumotlar ilmiy muomalaga chiqarish uchun tarixchi olimlar tomonidan ko`plab tadqiqotlar amalga oshirilib kelinmoqda [2].
2023-yil 11-12 -dekabr kunlari Toshkentda “Jadidlar: milliy o‘zlik, istiqlol va davlatchilik g‘oyalari” mavzusida bo‘lib o`tgan anjumanda O‘zbekiston prezidentining yordamchisi Saida Mirziyoyeva lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini tezroq isloh qilishga chaqirdi. U anjuman ishtirokchilariga O`zbekiston so`zining 7 xil yozilgan variantini namoyish etdi. “Bugun men juda dolzarb masalaga to‘xtalishni istardim. O‘tgan yillar davomida milliy alifboni isloh qilish masalasida ko‘plab fikrlar tinglandi, qizg‘in bahslar olib borildi. Ammo bir to‘xtamga kelinmadi. Bir misolga e’tiboringizni qaratsam, lotin yozuviga asoslangan alifbomizda hatto Vatanimiz nomi ham siz monitorda ko‘rib turganingizdek, turli joylarda turlicha yozilmoqda. Endi sizga savol bermoqchiman, monitorda O‘zbekiston so‘zining qaysi shakli to‘g‘ri? Ko‘rib turganingizdek, bir qarashda oddiy tuyulgan imlo belgisi butun boshli davlat va millatning nomi xato yozilishiga sabab bo‘lyapti” – dedi u [3].
1928-1929 – yillarda O‘zbekiston SSRda yangi alifbo bo‘yicha amaliy ishlar kuchaytirilgan, shu bilan birga Buxoro viloyatida ham lotinlashtirish ishlari jadallik bilan amalga oshirilgan. 1928-yil 19-mayda Buxoroda bo‘lib o‘tgan yig‘ilishda lotin imlosi masalasi muhokama qilindi. Milliy ziyolilardan bo‘lgan Sharif Ro‘ziyev yangi lotin imlosiga o‘tish jarayoni, to‘garaklar faoliyati va darsliklar masalasi haqida ma’lumot berdi [4]. Mazkur ma`lumotlarga qaraganda Buxoro viloyatida yangi lotin alifbo kurslari turli madaniyat markazlarida tashkil topib, o‘qituvchilar, muhandislar, ishchilar, shifokorlar va boshqalar o‘qitilgan.
Arxiv ma’lumotlariga qaraganda 1929-yil 1-yanvar holati bo‘yicha yangi alifboda savodlilar soni 191499 tani tashkil etgan. 1929-yil 24-iyun Yangi Alifbo Markaziy Qo‘mitasi Buxoro hududiy okrugiga 1570-raqamdagi xat yuborgandi. Unda mahallalarga yangi alifboni o‘rganish bo‘yicha bepul kitoblar tarqatish belgilab qo‘yilgan edi [5].
1926-yilda Boku konferensiyasida boshlangan lotin imlosining joriy etilishi haqidagi harakatlar 1929-yilda butun SSSR tarkibidagi mustamlaka mamlakatlar lotin imlosining joriy etilishi bilan tugadi, Lekin, Sovet Ittifoqining ikkiyuzlamachilik siyosati oqibatida 8 kildan keyinmafkuraga yo`g`rilgan kirill alifbosi joriy etildi. O`zbekiston SSRda ham 1929-yilda lotin alifbosiga rasman o`tildi, viloyatlarda va markazda yangi alifbo kurslari tashkil etilib, rahbar kadrlar va ishchilar yangi alifboda savod chiqartirildi.
Xulosa qilib shuni aytish joizki, O`zbekiston tarixida lotin alifbosi bir marta sinovdan o`tilgan hisoblanadi. Shuning ushun mustaqillikka erishish arafasida lotin alifbosiga o`tish jarayonida aniq maqsad qo`yishga xalqimiz qiynalmadi. Lotin alifbosidagi o`zbek yozuvida hozirgi kunda ayrim kamchiliklar va nuqsonlar bor bo`lishidan qatiy nazar yangi avlodni savodlilik darajasi oshib borayotganini ko`rishimiz mumkin.
Xurshid Ahmadov
Mir Arab oliy madrasasi xodimi
Adabiyotlar ro`yxati
- 1.https://www.gov.uz/oz/xorazm/news/view/94751
- 2.Tursunpo`latova G. A. O’zbek yozuvi alifbo - imlo islohotlari va o’zgarishlar tarixi. “Лучшие интеллектуалные исследования” jurnal.Sank-Peterburg, 2023-yil. dekabr. 10-son
- 3.https://aniq.uz/uz/yangiliklar/11-12-dekabr-kunlari-jadidlar-milliy-uzlik-istiqlol-va-davlatchilik-goyalari-mavzusida-ilmiy-konferensiya-bulib-utadi
- 4.Buxoro viloyati davlat arxivi, 320-fond, 1-ro‘yxat, 4-yig‘ma jild, 11-varaq.
- 5.Buxoro viloyati davlat arxivi, 43-fond, 1-ro‘yxat, 103-yig‘ma jild, 13-varaq
