Buxoro qadimdan “Qubbat ul-islom”, “Buxoroyi sharif” kabi nomlar bilan ulug‘langan. Bu nomlar tasodifiy emas. Chunki Buxoro asrlar davomida Movarounnahrning eng muhim ilmiy, diniy, madaniy va siyosiy markazlaridan biri bo‘lib kelgan. Bu shaharda hadis, fiqh, kalom, tasavvuf, adabiyot, me’morchilik va xattotlik kabi sohalar rivojlangan. Buxoroning tarixiy qiyofasini shakllantirgan ko‘plab obidalar orasida Mir Arab madrasasi alohida o‘rin tutadi.

Mir Arab madrasasi oddiy me’moriy bino emas. U Buxoroning diniy-ma’rifiy xotirasini o‘zida mujassam etgan muassasa, islomiy ta’lim an’analarining uzluksizlik ramzi, shuningdek, ustoz-shogirdlik, vaqf, tariqat, siyosat va ilm o‘zaro tutashgan tarixiy makondir. Mazkur madrasa XVI asrda Shayboniylar hukmronligi davrida barpo etildi. Bu davr Movarounnahrda Temuriylardan keyingi siyosiy tuzum yangilangan, Buxoro esa asta-sekin yirik markaz sifatida maydonga chiqa boshlagan davr edi.

Mir Arab madrasasining ahamiyati shundaki, u bir necha tarixiy qatlamni o‘zida birlashtiradi. Birinchidan, u Shayboniylar davri siyosiy-ma’naviy muhitining mahsulidir. Ikkinchidan, u Naqshbandiya tariqatining Buxoro ijtimoiy hayotidagi ta’sirini ko‘rsatadi. Uchinchidan, u Markaziy Osiyo madrasa me’morchiligining yetuk namunalaridan biridir. To‘rtinchidan, u sovet davrida diniy ta’limga bo‘lgan cheklovlar sharoitida ham islomiy bilim uzluksizligini saqlab qolgan muhim maskan hisoblanadi.

I. Tarixiy sharoit: XVI asr Buxorosi va Shayboniylar davri

Mir Arab madrasasining qurilishini tushunish uchun avvalo XVI asr Buxorosidagi siyosiy va madaniy muhitga nazar tashlash zarur. XV asr oxiri — XVI asr boshlarida Movarounnahrda Temuriylar hokimiyati zaiflashib, Shayboniylar siyosiy maydonga chiqdi. Muhammad Shayboniyxon boshlab bergan bu siyosiy jarayon natijasida Buxoro, Samarqand, Hirot va boshqa markazlar yangi hokimiyat doirasiga kirdi.

Shayboniylar davrida Buxoro asta-sekin davlat boshqaruvi, ilm va diniy hayot markaziga aylandi. Bu davrda hukmdorlar o‘z hokimiyatini mustahkamlash bilan birga, diniy ulamolar, mashoyixlar va tariqat peshvolari bilan aloqalarni kuchaytirishga intildilar. Chunki musulmon jamiyatida hukmdorning siyosiy obro‘si ko‘pincha uning din, ilm va ulamolarga ko‘rsatgan hurmati bilan ham baholangan.

Ubaydullaxon ana shu muhitda yetishgan hukmdorlardan biri edi. U nafaqat siyosiy arbob, balki adabiyot va ilmga qiziqqan shaxs sifatida ham tanilgan. Uning davrida Buxoroda qurilish, obodonchilik, ilmiy-ma’rifiy muassasalarni qo‘llab-quvvatlash ishlari jonlandi. Mir Arab madrasasining qurilishi ham aynan shu siyosiy-ma’naviy muhit mahsuli bo‘ldi.

Madrasaning qurilishi Ubaydullaxon va uning ruhiy ustozi Sayyid Abdulloh al-Yamaniy — Mir Arab nomi bilan bog‘liq. Bu holat o‘sha davrda siyosiy hokimiyat va ruhiy-ma’naviy rahbarlik o‘rtasidagi yaqin aloqani ko‘rsatadi. Hukmdorlar mashoyix va ulamolarni qo‘llab-quvvatlagan, ularning nomi bilan madrasalar, xonaqohlar, masjidlar barpo ettirgan. Bu esa jamiyatda ilm, din va hokimiyat o‘rtasidagi o‘ziga xos muvozanatni yaratgan.

II. Mir Arab shaxsi: Sayyid Abdulloh al-Yamaniyning ma’naviy merosi

Mir Arab madrasasining nomi Sayyid Abdulloh al-Yamaniy bilan bog‘liq. “Mir Arab” laqabi uning arab yurtlaridan, xususan Yamandan kelganiga ishora qiladi. Tarixiy rivoyatlarga ko‘ra, u yoshligida Movarounnahrga kelib, mashhur naqshbandiy piri Xoja Ahror Valiy ta’limotidan bahramand bo‘lgan. Keyinchalik Buxoro va uning atrofida diniy-ma’rifiy faoliyat olib borgan.

Mir Arab faqat so‘fiy shayx emas, balki ijtimoiy hayotda faol ishtirok etgan ma’naviy rahbar edi. U obodonchilik ishlariga ham e’tibor bergani, ayrim hududlarda suv chiqarish, yerlarni obod qilish, xalq turmushiga foyda keltiruvchi ishlarni amalga oshirgani haqida ma’lumotlar uchraydi. Bu jihat tasavvufning faqat xilvat va zikrdan iborat emasligini, balki jamiyatga xizmat qilish, xalq manfaatini ko‘zlash, obodlikka hissa qo‘shish kabi amaliy yo‘nalishlarga ham ega bo‘lganini ko‘rsatadi.

Naqshbandiya tariqatining asosiy tamoyillaridan biri “dil ba yor, dast ba kor” — qalb Alloh bilan, qo‘l ish bilan bo‘lishidir. Mir Arab shaxsiyati ana shu tamoyilning tarixiy ifodasi sifatida qaralishi mumkin. U ruhiy tarbiya, ilmiy-ma’rifiy yo‘l-yo‘riq va ijtimoiy foydali faoliyatni birlashtirgan siymolardan edi.

Madrasaning Mir Arab nomi bilan atalishi ham bejiz emas. Bu nom bino ortida turgan ruhiy-ma’naviy g‘oyani anglatadi. Ya’ni madrasa faqat dars o‘tiladigan joy emas, balki ustozga hurmat, ilmga ehtirom, ma’naviy silsilaga sadoqat timsolidir.

III. Madrasaning qurilishi va vaqf an’anasi

Mir Arab madrasasi XVI asrning birinchi yarmida, ko‘pchilik manbalarda 1530–1536-yillar oralig‘ida qurilgan deb ko‘rsatiladi. Ba’zi ma’lumotlarda qurilish jarayoni 1520-yillar oxiri — 1530-yillar bilan bog‘lanadi. Bu farqlar tabiiy, chunki ko‘plab tarixiy obidalar qurilishi bir necha yil davom etgan, ba’zan bino qurilishi, bezak ishlari va vaqf hujjatlari turli sanalarda rasmiylashgan.

Madrasaning qurilishi Ubaydullaxon homiyligi va Mir Arab tashabbusi bilan bog‘liq. Bunday madrasalar odatda vaqf mulklari hisobidan faoliyat yuritgan. Vaqf — musulmon jamiyatida ilm, ibodat, xayriya va ijtimoiy xizmatlar uzluksizligini ta’minlagan muhim institut edi. Vaqf orqali madrasa mudarrislari, talabalar, kutubxona, ta’mirlash ishlari va kundalik ehtiyojlar moliyalashtirilgan.

Mir Arab madrasasining vaqf asosida faoliyat yuritishi uning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlagan. Bu esa ilmiy jarayonning barqaror bo‘lishiga yordam bergan. Chunki madrasa faqat bino bilan emas, balki moddiy tayanch, ustozlar, talabalar, kitoblar, dars jadvali va ilmiy muhit bilan madrasa bo‘ladi.

Islom sivilizatsiyasida madrasa qurish savobli amal hisoblangan. Lekin bu amal faqat diniy hissiyot bilan emas, balki jamiyatning ilmiy ehtiyoji bilan ham bog‘liq edi. Mir Arab madrasasi ham o‘z davrida Buxoro ilmiy muhitining ehtiyojidan kelib chiqqan holda vujudga kelgan. U o‘sha davrda shakllangan ilmiy markazlar tizimining muhim bo‘g‘iniga aylandi.

IV. Me’moriy qiyofa: Poi Kalon ansamblidagi uyg‘unlik

Mir Arab madrasasi Buxoroning eng mashhur me’moriy majmualaridan biri — Poi Kalon ansambli tarkibida joylashgan. Poi Kalon majmuasi Kalon minorasi, Kalon masjidi va Mir Arab madrasasi bilan Buxoroning tarixiy markazida betakror me’moriy manzara hosil qiladi. Bu uchlik Buxoroning diniy, ilmiy va shaharsozlik tarixini bir joyda namoyon etadi.

Kalon minorasi — azon, shahar ramzi va me’moriy balandlik timsoli; Kalon masjidi — jamoat ibodati va ijtimoiy birlik makoni; Mir Arab madrasasi esa ilm, tarbiya va tafakkur markazidir. Shu jihatdan Poi Kalon ansambli musulmon shahri hayotining uch asosiy yo‘nalishini — ibodat, ilm va jamoatni birlashtiradi.

Madrasaning tashqi ko‘rinishida ulug‘vor peshtoq, ikki yon tomondagi gumbazlar, koshinkor bezaklar, geometrik va islimiy naqshlar, xattotlik yozuvlari muhim o‘rin tutadi. Markaziy Osiyo me’morchiligida peshtoq faqat kirish joyi emas, balki binoning g‘oyaviy markazi hamdir. U tashrif buyuruvchini tashqi dunyodan ilm va ma’rifat makoniga olib kiradi.

Madrasaning ichki tuzilishida an’anaviy hovli, hujralar, darsxona va masjid qismlari mavjud. Hujralar talabalar yashashi va mutolaa qilishi uchun mo‘ljallangan. Bu jihat madrasa hayotining uzluksizligini ko‘rsatadi: talaba faqat dars vaqtida emas, balki kundalik hayotining katta qismini ham ilm muhitida o‘tkazgan.

Mir Arab madrasasining yana bir muhim jihati — uning memorial xususiyatidir. Bu yerda Mir Arab va Ubaydullaxon bilan bog‘liq qabrlar mavjudligi madrasa, maqbara va ruhiy xotira tushunchalarini birlashtiradi. Demak, bu bino bir vaqtning o‘zida ta’lim maskani, me’moriy obida va tarixiy xotira makonidir.

V. Madrasa ta’lim tizimi va ilmiy an’ana

Madrasalar musulmon jamiyatida o‘rta va oliy diniy-ilmiy ta’lim vazifasini bajargan. Ularda Qur’on, hadis, fiqh, aqida, tafsir, arab tili, mantiq, balog‘at, adabiyot, hisob, falakiyot kabi fanlar o‘qitilgan. Buxoro madrasalari, xususan Mir Arab madrasasi ham ana shu keng ilmiy an’ananing davomchisi bo‘lgan.

Mir Arab madrasasida ta’lim faqat matn yodlashdan iborat bo‘lmagan. An’anaviy madrasa tizimida matn, sharh, hoshiyaga asoslangan o‘qish usuli mavjud edi. Talaba avval asosiy matnni o‘zlashtirar, keyin sharhlar orqali mazmunni kengaytirar, hoshiyalar orqali bahsli nuqtalarni tahlil qilar edi. Bu usul tafakkur, mantiqiy fikrlash, dalil keltirish va ilmiy munozara madaniyatini shakllantirgan.

Buxoro madrasalarida hanafiy fiqhi va moturidiy aqidasi muhim o‘rin tutgan. Bu tabiiy hol, chunki Movarounnahr asrlar davomida hanafiy-moturidiy ilmiy maktabining yirik markazlaridan biri bo‘lgan. Shu bilan birga, tasavvuf, xususan Naqshbandiya an’anasi ham Buxoro ilmiy-ma’naviy muhitiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.

Mir Arab madrasasining ilmiy ahamiyati shundaki, u ilmni ruhiy tarbiya bilan bog‘lagan. Talaba faqat bilim egasi emas, balki odob, taqvo, mas’uliyat va jamoat xizmatiga tayyor shaxs sifatida tarbiyalangan. Bu jihat madrasa ta’limining bugungi zamonaviy ta’lim uchun ham muhim saboq ekanini ko‘rsatadi.

VI. Sovet davridagi murakkab taqdir

XX asr boshlarida Turkiston va Buxoro hududida keskin siyosiy o‘zgarishlar yuz berdi. Buxoro amirligi tugatildi, sovet hokimiyati o‘rnatildi. Bu jarayon diniy muassasalar, madrasalar, masjidlar va ulamolar hayotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. 1920-yillardan boshlab diniy ta’lim muassasalari bosqichma-bosqich yopildi, ulamolar ta’qib qilindi, vaqf mulklari tugatildi.

Mir Arab madrasasi ham bu siyosatdan chetda qolmadi. Uning faoliyati vaqtincha to‘xtatildi. Bu davr Markaziy Osiyo islomiy ta’limi tarixidagi eng og‘ir bosqichlardan biri edi. Chunki asrlar davomida shakllangan ustoz-shogirdlik zanjiri uzilish xavfi ostida qoldi.

Biroq Ikkinchi jahon urushi yillarida sovet davlatining diniy siyosatida nisbatan yumshash kuzatildi. 1943-yilda O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi tashkil etildi. 1945-yilda Mir Arab madrasasining faoliyati qayta tiklandi. Bu voqea Markaziy Osiyo musulmonlari uchun katta tarixiy ahamiyatga ega bo‘ldi. Chunki u uzoq yillar davomida sovet hududidagi rasmiy diniy ta’lim markazlaridan biri sifatida faoliyat yuritdi.

Sovet davrida Mir Arab madrasasi qat’iy nazorat ostida ishlagan bo‘lsa-da, u diniy bilimlarning mutlaqo yo‘qolib ketishiga yo‘l qo‘ymagan muhim maskan bo‘ldi. Bu yerda ko‘plab imomlar, mudarrislar va diniy soha vakillari tahsil oldi. Shu sababli Mir Arab madrasasi XX asr islomiy ta’lim tarixida “uzluksizlik ko‘prigi” vazifasini bajargan deyish mumkin.

VII. Mustaqillik davri va tarixiy maqomning tiklanishi

O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, diniy-ma’rifiy merosga munosabat o‘zgardi. Tarixiy obidalarni saqlash, buyuk allomalar merosini o‘rganish, diniy ta’lim muassasalarini rivojlantirishga e’tibor kuchaydi. Mir Arab madrasasi ham bu jarayonda alohida o‘rin tutdi.

Mustaqillik davrida madrasa nafaqat tarixiy obida, balki faol ta’lim muassasasi sifatida ham rivojlandi. Buxoro tarixiy markazining UNESCO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilishi Mir Arab madrasasining xalqaro madaniy meros doirasidagi ahamiyatini yanada oshirdi.

So‘nggi yillarda Mir Arab madrasasining tarixiy mavqeini tiklash bo‘yicha muhim ishlar amalga oshirildi. Bu jarayon madrasa tarixidagi ikki yo‘nalishni uyg‘unlashtiradi: bir tomondan, qadimiy obidani asrash; ikkinchi tomondan, uning ilmiy-ta’limiy ruhini zamonaviy sharoitda davom ettirish.

Bugungi kunda Mir Arab nomi faqat qadimiy madrasa bilan emas, balki zamonaviy diniy ta’lim tizimi bilan ham bog‘liq. Mir Arab oliy madrasasining tashkil etilishi bu nomning tarixiy-ma’rifiy ahamiyatini yangi bosqichga olib chiqdi. Bu holat tarixiy merosning muzeyga aylanishi emas, balki tirik an’ana sifatida davom etayotganini ko‘rsatadi.

VIII. Mir Arab madrasasining ilmiy-ma’naviy o‘rni

Mir Arab madrasasining eng muhim xususiyati — uning ilmiy va ma’naviy vazifani birlashtirganidir. Islom sivilizatsiyasida ilm hech qachon faqat kasbiy malaka sifatida qaralmagan. Ilm insonni ma’naviy kamolotga, jamiyatga foyda yetkazishga, adolat va mas’uliyatga yetaklovchi vosita sifatida tushunilgan.

Mir Arab madrasasi shu ma’noda Buxoro ilmiy ruhining timsolidir. U yerda o‘qigan talaba faqat kitob o‘qimagan, balki muayyan madaniyatga kirgan: ustozga hurmat, matnga ehtirom, ilmiy munozara odobi, vaqtni qadrlash, ibodat va ta’lim uyg‘unligi, xalq xizmatiga tayyorlik kabi qadriyatlarni o‘zlashtirgan.

Madrasaning Buxoro shahridagi joylashuvi ham ramziy ma’noga ega. U Kalon masjidi ro‘parasida joylashgan. Bu holat ilm va ibodatning bir-biridan ajralmasligini ifodalaydi. Masjid jamoatni birlashtirsa, madrasa tafakkurni tarbiyalaydi. Minora shahar osmoniga bo‘y cho‘zsa, madrasa inson qalbi va aqlini yuksaltiradi.

IX. Me’moriy meros va tarixiy xotira

Mir Arab madrasasi me’moriy jihatdan Markaziy Osiyo islom san’atining yuksak namunalaridan biridir. Uning peshtoqidagi koshinkor bezaklar, gumbazlari, muvozanatli tuzilishi va ichki hovlisi Buxoro me’morchilik maktabining nozik didini namoyon etadi. Bu me’morchilikda bezak shunchaki tashqi go‘zallik emas, balki ma’no tashuvchi unsurdir.

Geometrik naqshlar tartib va ilohiy nizomni, islimiy naqshlar hayotiylik va davomiylikni, xattotlik yozuvlari esa ilm va vahiyga hurmatni bildiradi. Shu sababli madrasa binosi o‘zi ham “toshga bitilgan kitob” kabidir. Uni o‘qish uchun faqat ko‘z emas, tarixiy tafakkur ham kerak.

Tarixiy xotira nuqtayi nazaridan Mir Arab madrasasi bir necha avlodni bog‘laydi. XVI asrdagi Shayboniylar davri, Buxoro xonligi va amirligi, sovet davri, mustaqillik yillari — bularning barchasi madrasa taqdirida aks etgan. Shu bois Mir Arab madrasasi tarixiy jarayonlarning jim guvohi emas, balki ularning faol ishtirokchisidir.

X. Mir Arab madrasasining bugungi ahamiyati

Bugungi globallashuv davrida Mir Arab madrasasi kabi tarixiy-ta’limiy maskanlarning ahamiyati yanada ortmoqda. Chunki zamonaviy jamiyat faqat texnologik taraqqiyot bilan emas, balki ma’naviy ildizlarga tayanish bilan barqaror bo‘ladi. Mir Arab madrasasi bizga ilm, odob, e’tiqod, tarixiy xotira va madaniy merosni bir butun holda ko‘rishni o‘rgatadi.

Madrasa bugungi yoshlar uchun bir necha saboq beradi. Birinchidan, ilmning qadri baland bo‘lgan jamiyatgina tarixda iz qoldiradi. Ikkinchidan, ustoz-shogirdlik an’anasi har qanday ta’lim tizimining ruhidir. Uchinchidan, diniy bilim jamiyatdan uzilgan holda emas, balki xalq manfaatiga xizmat qilgan holda rivojlanishi kerak. To‘rtinchidan, tarixiy merosni asrash uni faqat tomosha qilish emas, balki uning ruhini davom ettirishdir.

Mir Arab madrasasi zamonaviy O‘zbekistonning diniy-ma’rifiy siyosatida ham ramziy ahamiyatga ega. U bir tomondan qadimiy ilmiy maktablar xotirasini saqlasa, boshqa tomondan bugungi diniy ta’lim muassasalari uchun tarixiy asos vazifasini bajaradi.

Xulosa

Mir Arab madrasasi Buxoro tarixining eng muhim ilmiy-ma’naviy yodgorliklaridan biridir. U XVI asr Shayboniylar davrida vujudga kelib, Ubaydullaxon homiyligi, Mir Arabning ruhiy-ma’naviy nufuzi, Naqshbandiya tariqati ta’siri va Buxoro ilmiy muhitining ehtiyoji asosida shakllandi. Uning me’moriy qiyofasi Poi Kalon ansambli bilan uyg‘un holda Buxoroning shaharsozlik va islom san’ati tarixidagi yuksak darajasini ko‘rsatadi.

Madrasa asrlar davomida ilm, ta’lim, tarbiya va ma’naviyat markazi bo‘lib xizmat qildi. Sovet davrida faoliyati cheklangan bo‘lsa-da, 1945-yildan keyin qayta ochilib, diniy ta’lim uzluksizligini saqlab qolishda muhim rol o‘ynadi. Mustaqillik yillarida esa uning tarixiy maqomi qayta tiklandi, Mir Arab nomi zamonaviy diniy ta’lim tizimida ham davom eta boshladi.

Mir Arab madrasasining betakrorligi shundaki, u faqat o‘tmish yodgorligi emas. U bugungi kun uchun ham ma’no beradi. Bu madrasa ilm bilan e’tiqod, me’morchilik bilan ma’naviyat, tarix bilan zamonaviylik, ustozlik bilan shogirdlik o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni namoyon etadi. Shu bois Mir Arab madrasasini o‘rganish — faqat bitta obida tarixini o‘rganish emas, balki Buxoro ilmiy-ma’naviy sivilizatsiyasining yuragini anglashdir.

Arbar Raxmonov
Mir Arab oliy madrasasi o‘qituvchisi