ANNOTATSIYA. Maqolada IX–X asrlar islom tafakkuri tarixida muhim o‘rin tutgan Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali al-Hakim at-Termiziyning hayot yo‘li, ilmiy shakllanishi, ma’naviy izlanishlari va tarixiy xotiradagi o‘rni yoritiladi. Tarjimai holga oid xabarlar biografik manbalar hamda zamonaviy ensiklopedik tadqiqotlar asosida qiyosiy ko‘rib chiqiladi. Tug‘ilgan va vafot etgan sanalar, ayrim hayotiy voqealar yuzasidan manbalardagi tafovutlar alohida qayd etilib, taxminiy ma’lumotlar qat’iy fakt sifatida berilmaydi.
Kalit so‘zlar: Hakim at-Termiziy, Termiz, Movarounnahr, tarjimayi hol, hadis, ilm, haj safari, ma’naviy tarbiya.
KIRISH. Movarounnahr o‘rta asrlarda islom ilmlari taraqqiyotining muhim markazlaridan biri bo‘lgan. Bu hududda hadis, fiqh, tafsir, kalom va tasavvuf yo‘nalishlarida ko‘plab yetuk olimlar yetishib chiqqan. Ana shu ilmiy-madaniy muhit vakillaridan biri Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali al-Hakim at-Termiziydir. U islom tafakkuri tarixida, ayniqsa, diniy bilim, axloqiy kamolot va insonning ichki dunyosiga doir qarashlari bilan tanilgan.[1]
Hakim at-Termiziy hayotini o‘rganishda biografik xabarlarni qiyoslash muhimdir. Uning hayoti haqida ayrim ma’lumotlar o‘ziga nisbat berilgan avtobiografik risolada, boshqa ma’lumotlar esa keyingi davr olimlarining asarlari va zamonaviy ensiklopediyalarda uchraydi. Manbalar orasida ayrim tafovutlar borligi sababli sanalar va voqealarni ehtiyotkorlik bilan bayon qilish ilmiy xolislik talabidir.[2]
Ushbu maqolaning maqsadi — Hakim at-Termiziyning hayot yo‘lini tarixiy manbalar asosida izchil yoritish, uning ilmiy shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan muhitni tavsiflash hamda tarjimayi holiga doir ma’lumotlarni aniqlik darajasiga qarab farqlash.
Hakim at-Termiziyning to‘liq ismi odatda Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn Hasan at-Termiziy shaklida keltiriladi. U “al-Hakim at-Termiziy” nomi bilan mashhur bo‘lgan. “Termiziy” nisbasi uning Termiz shahri va shu hududning ilmiy-madaniy muhiti bilan bog‘liqligini bildiradi. Termiz o‘rta asrlarda Movarounnahr va Xuroson oralig‘idagi muhim shahar bo‘lib, savdo, madaniyat va diniy ta’lim rivojlangan markazlardan sanalgan.[3]
Olimning tug‘ilgan sanasi haqida manbalarda yagona fikr mavjud emas. Ayrim tadqiqotlarda u hijriy III asr boshlarida, taxminan milodiy 820–830-yillar atrofida tug‘ilgani aytiladi; boshqa biografik bayonlarda esa aniq sana ko‘rsatilmaydi. Shu sababli tug‘ilgan yilini mutlaq aniqlik bilan belgilashdan ko‘ra, manbalarda mavjud tafovutni qayd etish ma’qul.[4]
Hakim at-Termiziy yashagan davr hadislarni jamlash va sharhlash, fiqhiy maktablarning rivojlanishi hamda tasavvufiy qarashlarning shakllanishi bilan xarakterlanadi. Uning ilmiy merosida diniy bilim va axloqiy tarbiya o‘rtasidagi bog‘liqlik sezilib turadi. Bu holat olimning o‘z davridagi diniy-ilmiy muhitdan chuqur ta’sirlanganini ko‘rsatadi.[5]
Hakim at-Termiziyning tarjimayi holini o‘rganishda unga nisbat beriladigan Buduvv sha’n Abi Abdulloh Muhammad al-Hakim at-Termiziy risolasi alohida ahamiyatga ega. Unda muallifning ilmga intilishi, ma’naviy izlanishlari va hayotidagi ayrim voqealar haqida xabarlar uchraydi. Avtobiografik mazmundagi bunday ma’lumotlar olimning o‘z hayotini qanday talqin qilganini anglashga yordam beradi. Shu bilan birga, ularni boshqa biografik manbalar bilan qiyoslab o‘rganish lozim.[6]
Biografik manbalarda Hakim at-Termiziy Termiz va Balx ilmiy muhitida hadis o‘rgangan, shuningdek, hanafiy fiqhidan ta’lim olgan olim sifatida tasvirlanadi. Bu ma’lumotlar uning keyinchalik rivojlantirgan ma’naviy qarashlari shariat ilmlaridan uzilgan holda shakllanmaganini ko‘rsatadi.[7]
Hakim at-Termiziy hayoti haqidagi xabarlarda haj safari muhim bosqich sifatida tilga olinadi. Rivoyat qilingan tarjimayi holga ko‘ra, u yoshligida haj niyatida yo‘lga chiqib, safar davomida Iroqdagi ilmiy muhit bilan tanishgan va Basra orqali Makkaga borgan. Muallifning o‘z bayonida haj, ibodat, tavba va Qur’on tilovati ma’naviy o‘zgarishlar bilan bog‘liq holda tasvirlanadi.[8]
Uning hayotida ro‘za, nafl ibodat, tafakkur va nafs tarbiyasiga e’tibor katta bo‘lgani haqidagi ma’lumotlar keyingi biografik va ilmiy ishlarda ham uchraydi. Bu jihatlar uning diniy bilimni faqat nazariy ma’lumot sifatida emas, balki insonning xulqi va kundalik hayotini isloh etuvchi vosita sifatida tushunganini ko‘rsatadi. Biroq ma’naviy kechinmalar haqidagi xabarlarni talqin qilishda manbaning janri va muallifning maqsadini hisobga olish zarur.[9]
Manbalarda Hakim at-Termiziy Ahmad ibn Xadrovayh, Yahyo ibn Muoz ar-Roziy va Abu Turob an-Naxshabiy kabi tasavvuf namoyandalari bilan bog‘liq ilmiy-ma’naviy aloqalar qayd etiladi.[10] Bunday ma’lumotlar uning dunyoqarashi shakllangan muhitni tasavvur qilishga yordam beradi. Shunga qaramay, har bir shaxsning Termiziyga ta’sirini aniq belgilash uchun alohida tarixiy dalillar va matnlarni qiyoslash talab etiladi.
Ayrim biografik xabarlarda Hakim at-Termiziyning valoyat va ma’naviy kamolot haqidagi qarashlari bahs-munozaralarga sabab bo‘lgani aytiladi. Ba’zi rivoyatlarda uning fikrlari noto‘g‘ri talqin qilingani va o‘z qarashlarini izohlashga majbur bo‘lgani haqida so‘z yuritiladi.[11] Bunday xabarlarni baholashda olimning o‘z bayoni bilan keyingi davr mualliflari bergan talqinlarni farqlash lozim.
Termizdan chiqarib yuborilgani haqidagi hikoyalar ham barcha manbalarda bir xil darajada tasdiqlanmagan. Shu bois bunday voqealarni qat’iy tarixiy fakt sifatida emas, ayrim biografik an’analarda uchraydigan xabar sifatida keltirish ilmiy jihatdan to‘g‘riroq. Bu yondashuv olim hayotini afsonaviy bayonlardan ajratib, mavjud dalillar asosida o‘rganish imkonini beradi.[12]
Hakim at-Termiziyning ilmiy faoliyati turli diniy mavzularni qamrab olgan. U hadislarni sharhlash, diniy amallarning hikmatlarini anglash va insonning ma’naviy tarbiyasini yoritishga e’tibor qaratgan. Uning asarlari keyingi davrlarda ham o‘qilib, muhokama qilingani olim merosining uzoq davom etganini ko‘rsatadi.[13]
Hakim at-Termiziyning vafot sanasi yuzasidan ham manbalarda tafovutlar mavjud. Ayrim tadqiqotlarda 907–912-yillar oralig‘i tilga olinadi, TDV İslâm Ansiklopedisi maqolasida esa hijriy 320-yil, milodiy 932-yil ko‘rsatiladi.[14] Bu farqni izohsiz chetlab o‘tish o‘rniga, manbalar o‘rtasidagi tafovutni ochiq ko‘rsatish ilmiy xolislikka mos keladi.
Hakim at-Termiziy nomi Termizning tarixiy va ma’naviy xotirasi bilan uzviy bog‘liq. Uning merosini qadrlash faqat nomini ulug‘lash yoki yodgorliklarni ziyorat qilish bilan cheklanmasligi lozim. Asarlarini tanqidiy nashr qilish, qo‘lyozmalarni qiyoslash, tarjimalarni takomillashtirish va tarixiy ma’lumotlarni tekshirish ham muhim ilmiy vazifalardandir.[15]
Xulosa qilib aytganda Hakim at-Termiziy IX–X asrlar islom tafakkuri tarixida muhim iz qoldirgan mutafakkirdir. Uning hayot yo‘li Termiz va Balx kabi ilmiy muhitlar, hadis va fiqh ta’limi, haj safari hamda ma’naviy izlanishlar bilan bog‘liq holda tasvirlanadi. Tarjimai holga oid manbalar uning diniy bilim va axloqiy kamolotni bir-biridan ajratmaganini ko‘rsatadi.
Olimning hayoti haqida ayrim muhim ma’lumotlar mavjud bo‘lsa-da, tug‘ilgan va vafot etgan sanalari hamda ba’zi voqealar borasida manbalarda tafovutlar bor. Shu sababli ilmiy yondashuvda har bir xabarni manbasi bilan ko‘rsatish, taxminiy rivoyatlarni qat’iy faktlardan ajratish va asl manbalarni qiyoslash zarur. Hakim at-Termiziy hayotini shu tarzda o‘rganish uning tarixiy shaxs sifatidagi o‘rnini xolis va ishonchli yoritishga xizmat qiladi.
Ro‘ziyev G‘ayrat
Mir Arab oliy madrasasi talabasi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Bereke, Abdülfettâh Abdullah. “Hakîm et-Tirmizî.” TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfıİslâm Araştırmaları Merkezi, 1997, jild 15, 196–199-betlar. Elektron nashr:
3.Hakim at-Termiziy. Buduvv sha’n Abi Abdulloh Muhammad al-Hakim at-Termiziy.
4.Juyushi, Muhammed I. Al-Tirmidhi, His Works and His Opinions on Sufism. PhD thesis, SOAS, University ofLondon, 1970. DOI: 10.25501/SOAS.00029459.
5.Radtke, Bernd. “ḤAKIM TERMEḎI.” Encyclopaedia Iranica, vol. XI, fasc. 5 (2003): 574–575. https://www.iranicaonline.org/articles/hakim-al-te...
- 6.Ilmiy aniqlik eslatmasi: maqolada manbalarda uchraydigan tarixiy tafovutlar ochiq ko‘rsatildi. Ilmiy nashrga topshirishdan oldin foydalaniladigan birlamchi manbalarning aniq nashri va sahifa raqamlarini asl nusxa bilan tekshirish tavsiya etiladi.
Eng ko'p o'qilgan Talaba minbari
