وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَىٰ دَارِ السَّلَامِ

«Alloh tinchlik diyoriga chaqiradi» (Yunus, 10:25)

Annotatsiya. Maqolada Qur’oni karimda tinchlik tushunchasining lug‘aviy va istilohiy ma’nolari, uning ilohiy, axloqiy hamda ijtimoiy asoslari, urush va sulh masalalariga Qur’on yondashuvi mufassirlar talqini bilan birga tahlil qilinadi. Xulosada tinchlik Qur’onda yakka buyruq emas, balki iymon, adolat, rahm va inson qadri bilan o‘ralashgan yaxlit tizim ekani asoslanadi.

Kalit so‘zlar: Qur’on, tinchlik, salom, silm, sulh, adolat, inson qadri, tafsir.

Bismillahir rohmanir rohim

Butun olamlarning Robbi bo‘lmish Alloh taologa cheksiz hamdlar bo‘lsin. Sayyidimiz, habibimiz bo‘lgan payg‘ambarimiz Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallamga salot-u salomlar bo‘lsin!

Kirish. Dunyodagi eng og‘ir sukunat urushdan keyingi sukunatdir. Vayron bo‘lgan uylar, yetim qolgan bolalar va so‘nib ketgan umidlar tinchlikning qadrini har qanday va’zdan ko‘ra kuchliroq o‘rgatadi. Insoniyat tarixi urushlar va sulhlar, vayronalar va qayta tiklanishlar tarixi bo‘lib, har asrda odamzod o‘zidan so‘rab keldi: biz qanday qilib birga yashashimiz mumkin?

Quroni karim bu savolga ming to‘rt yuz yildan oshiq vaqt muqaddam javob bergan. Bu javob qonun moddalaridan ko‘ra ko‘proq yashash tarzi, ya’ni insonning Parvardigori, o‘zi, boshqalar va butun borliq bilan uyg‘unligi haqidagi ta’limotdir.

Maqolaning maqsadi Qur’on oyatlari va klassik tafsirlar asosida tinchlik masalasining qanday yoritilganini ko‘rsatishdir. Tadqiqotda tahliliy-tavsifiy hamda qiyosiy-tafsir usullaridan foydalanildi: oyatlar ma’nosi tafsirlar bilan solishtirildi, ularning nozil bo‘lish sharoiti hisobga olindi.

Tinchlikning ilohiy asosi. Qur’onda Alloh taoloning go‘zal ismlaridan biri «as-Salom» deb zikr qilingan (Hashr, 59:23). Tafsirchilar bu ismni Allohning har qanday nuqson va zulmdan pok ekani hamda bandalariga omonlik berishi deb izohlaganlar. Alloh bandalarni «Doru-s-salom», ya’ni tinchlik diyoriga chaqiradi (Yunus, 10:25), jannat ahlining bir-biriga tilagi ham «salom» so‘zi bo‘ladi (Yunus, 10:10). Boshlanishi ham, intihosi ham tinchlik bo‘lgan yo‘l shu tariqa ko‘rsatiladi.

Payg‘ambar alayhissalomning yuborilishi maqsadi ham shu ruhda bayon etilgan: «Seni olamlarga faqat rahmat qilib yubordik» (Anbiyo, 21:107). Hadisi shariflarda ham musulmonning belgisi sifatida boshqalarning uning tili va qo‘lidan omon bo‘lishi ko‘rsatilgan.

Inson qadri: tinchlikning poydevori.Tinchlik inson qadrini anglashdan boshlanadi. Alloh taolo insonni e’zozlaganini e’lon qiladi:

وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ

«Albatta, Biz Odam farzandlarini aziz qildik» (Isro, 17:70)

Bu e’lon dini, tili va irqidan qat’i nazar har bir insonga tegishli. Jon daxlsizligi masalasi esa Moida surasida favqulodda kuch bilan ifodalangan. Oyat Banu Isroilga yozilgan hukm sifatida keltirilgan bo‘lib, qasos yoki yer yuzidagi buzg‘unchilik sababli bo‘lmagan holda biror jonni o‘ldirish haqida gapiradi:

فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا

«...go‘yo butun insoniyatni o‘ldirgan; kim bir jonni tiriltirsa, go‘yo butun insoniyatni tiriltirgan kabidir» (Moida, 5:32)

Bitta hayotning qadri butun olam qadriga tenglashtirilgandir.

Xilma-xillik: ilohiy hikmat. Qur’on odamlarning turli xalq va qabilalarga bo‘linishini ziddiyat sababi sifatida emas, tanishuv vositasi sifatida ko‘rsatadi. Oyat butun insoniyatga, «Ey insonlar!» deb murojaat bilan boshlanadi:

وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا

«Sizlarni xalqlar va qabilalarga ajratdik, toki bir-biringizni tanisangiz» (Hujurot, 49:13)

Tillar va ranglarning turlichaligi Allohning oyatlaridan sanaladi (Rum, 30:22). Agar Alloh xohlaganda, odamlarni bir ummat qilib qo‘yishi mumkin edi, ammo ular turlicha bo‘lishda davom etadilar (Hud, 11:118). Xulosa shuki, boshqacha bo‘lish dushmanlik sababi emas, balki tanishish va hamkorlik uchun asosdir. Bog‘dagi gullar rang-barang bo‘lgani uchun bog‘ chiroyli bo‘lganidek, insoniyat ham xilma-xilligi bilan go‘zaldir.

Adolat: tinchlik kafolati. Adolatsizlik bor joyda tinchlik bo‘lmaydi. Qur’on adolat va ehsonga buyuradi (Nahl, 16:90). Hatto dushman bilan munosabatda ham adolat talab qilinadi: bir qavmga bo‘lgan adovat sizni adolatsizlikka undamasin (Moida, 5:8).

Mumtahana surasida Alloh dinda sizga qarshi urushmagan va sizni yurtingizdan chiqarmaganlarga yaxshilik qilish hamda ularga adolat ko‘rsatishdan qaytarmasligi bayon etilgan (Mumtahana, 60:8). Keyingi oyat esa faqat sizga qarshi urush qilgan va sizni haydaganlarni do‘st tutishdan qaytaradi (60:9). Mufassirlar bu oyatlarni munosabatning mezoni sifatida izohlaganlar: tinch yashayotganlarga adolat va yaxshilik, zulm qilayotganlarga nisbatan esa ehtiyotkorlik.

Yomonlikka yaxshilik bilan javob.

Qur’on ruhiy tarbiyaning go‘zal qoidasini beradi:

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ

«Yomonlikni eng yaxshisi bilan daf qil, shunda orangda adovat bo‘lgan kimsa yaqin do‘stdek bo‘lib qoladi» (Fussilat, 41:34)

Muso va Horun alayhimassalomga Fir’avnga borishni buyurganda ham «unga yumshoq so‘z ayting» deyilgan (Toha, 20:43–44). Hatto zolim hukmdor bilan muloqotda ham mayin so‘z tavsiya etilgan. Payg‘ambarga esa avfni qabul qilish, yaxshilikka buyurish va johillardan yuz o‘girish amri berilgan (A’rof, 7:199). Rahmonning bandalari johillar xitob qilganda «salom» deb o‘tib ketadilar (Furqon, 25:63). Bu zaiflik emas, balki nafsni jilovlay olgan kuchning belgisidir.

Urush va sulh. Qur’on urush masalasini inkor etmaydi, ammo uni zulmga qarshi zaruriy himoya sifatida cheklaydi. Jangga ruxsat zulm ko‘rgan va uylaridan haydalganlarga berilgan (Haj, 22:39–40). Aynan shu oyatda monastirlar, cherkovlar, sinagogalar va masjidlarning himoyasi ham tilga olinadi. Baqara surasida esa Alloh yo‘lida o‘zlariga qarshi urush qilganlar bilan jang qilishga ruxsat berilib, birdaniga «haddan oshmanglar» deb ogohlantiriladi (Baqara, 2:190). Payg‘ambar alayhissalom ham dushman bilan to‘qnashishni orzu qilmaslikni, Allohdan ofiyat so‘rashni tavsiya etgan.

Ayrim oyatlarni tushunishda nozil bo‘lish sharoitini bilish muhim. Masalan, Tavba surasi 5-oyati ahdni buzgan mushriklarga nisbatan nozil bo‘lgan. Shu surada ahdiga vafo qilganlar bu hukmdan istisno qilingan (Tavba, 9:4), keyingi oyatda esa panoh so‘ragan kishiga panoh berib, so‘ng uni xavfsiz joyga yetkazib qo‘yish buyurilgan (9:6). Qur’onni parcha-parcha emas, yaxlit o‘qish zarurligini bu misol yaqqol ko‘rsatadi.

Eng muhimi, dushman sulhga moyil bo‘lsa, sulhga moyil bo‘lish buyurilgan:

وَإِن جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ

«Agar ular sulhga moyil bo‘lsalar, sen ham unga moyil bo‘l va Allohga tavakkul qil» (Anfol, 8:61)

«Va-s-sulhu xayr» («sulh yaxshidir») iborasi Niso surasining 128-oyatida kelgan. Oyat er-xotin o‘rtasidagi kelishmovchilik haqida nozil bo‘lgan, ammo ulamolar lafzning umumiyligiga tayanib, sulhning umumiy afzalligini ham shundan xulosa qilganlar . Baqara surasidagi «islomga (yoki sulhga) to‘liq kiringlar» oyatida (2:208) «silm» so‘zini mufassirlarning ko‘pchiligi «Islom» deb izohlagan, shu bilan birga bu so‘zning tinchlik va taslim ma’nolarida ham ishlatilishini ta’kidlaganlar. Fiqh ulamolari orasida ham musulmonlarning boshqalar bilan munosabatida asosiy holat tinchlik, degan qarash zamonaviy tadqiqotlarda keng qo‘llab-quvvatlanadi.

Mo‘minlar o‘rtasidagi nizoda ham yo‘l ko‘rsatilgan:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ

«Mo‘minlar faqat birodarlardir, shuning uchun ikki birodaringiz o‘rtasini isloh qilinglar» (Hujurot, 49:10)

Fath surasi «ochiq g‘alaba» deb atagan hodisani mufassirlarning ko‘pchiligi Hudaybiya sulhi deb izohlagan (Fath, 48:1). Tashqaridan qaraganda musulmonlar zarariga ko‘ringan shartlarga qaramay, ana shu sulh Makka fathiga yo‘l ochgan. Tarix tinchlik yo‘li ko‘pincha eng katta g‘alaba bo‘lishini isbotlagan. Payg‘ambar alayhissalom Madinada turli e’tiqoddagi jamoalar bilan hamkorlik va o‘zaro himoya shartlarini belgilovchi bitim tuzgani ham tarixiy manbalarda keltirilgan.

Xavfsizlik va buzg‘unchilikdan qaytarish. Qur’on «fasod», ya’ni yer yuzida buzg‘unchilik qilishni qattiq qoralaydi: yer isloh qilingandan keyin unda buzg‘unchilik qilmanglar (A’rof, 7:56; shuningdek Qasas, 28:77). Ibrohim alayhissalom duosi ham tinchlik tilagi bilan boshlangan: «Parvardigoro, bu yurtni omon qil» (Baqara, 2:126). Quraysh surasida esa Alloh qurayshliklarni ochlikdan to‘ydirgani va qo‘rquvdan omon qilgani ne’mat sifatida eslanadi (Quraysh, 106:4). Demak, to‘qlik bilan birga xavfsizlik ham inson uchun eng buyuk ne’matdir. Yaxshilik va taqvoda hamkorlik qilish, gunoh va adovatda esa hamkorlik qilmaslik ham aynan shu ruhning ifodasidir (Moida, 5:2).

Ichki tinchlik: qalb xotirjamligi. Tashqi tinchlik ichki tinchlikdan o‘sib chiqadi. Qur’on bu haqiqatni eng nozik ifoda bilan aytadi:

أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ

«Bilingki, qalblar faqat Alloh zikri bilan orom topadi» (Ra’d, 13:28)

Mo‘minlar qalbiga «sakina», ya’ni xotirjamlik nozil qilinishi (Fath, 48:4) va iymon yo‘lining oxirida «ey xotirjam nafs, Robbingga qayt» deb nido qilinishi (Fajr, 89:27–28) tinchlikning avvalo qalbda boshlanishini bildiradi. Qalbida tinchlik bo‘lmagan kishi atrofiga tinchlik bera olmaydi. Shu bois Qur’on ta’limotida jamiyat tinchligi insonning o‘z nafsi bilan sulhidan boshlanadi.

Xulosa qilib aytganda tadqiqot natijasida quyidagi xulosalarga kelindi. Birinchidan, Qur’onda tinchlik «salom», «silm», «sulh», «amn» va «sakina» kabi atamalar orqali ilohiy, ijtimoiy, jismoniy va ruhiy qatlamlarda yoritilgan. Ikkinchidan, tinchlikning poydevori inson qadri, adolat, e’tiqod erkinligi va xilma-xillikni tan olishdir. Uchinchidan, urushga ruxsat zulmga qarshi cheklangan himoya sifatida berilgan va oyatlar nozil bo‘lish sharoiti hamda yaxlit Qur’on ruhida tushunilishi shart. To‘rtinchidan, sulhga moyillik Qur’on tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri buyurilgan va tarixiy tajriba bilan tasdiqlangan.

Bugungi bezovta dunyoda bu oyatlar yo‘lni ko‘rsatuvchi mash’al kabidir. Tinchlik avvalo qalbda boshlanadi va undan oiladagi, jamiyatdagi va butun insoniyat orasidagi tinchlik o‘sib chiqadi. Alloh «Tinchlik diyoriga» chaqirgan ekan, bu chaqiriqqa javob berish har bir mo‘minning o‘z qalbidan, o‘z so‘zidan va o‘z amalidan boshlanadi.