Annotatsiya: Mazkur maqolada buyuk mutafakkir Mahmud Zamaxshariyning hayoti, ilmiy faoliyati, arab tili grammatikasi rivojiga qo‘shgan hissasi, mashhur asarlari va ilmiy merosining bugungi kundagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, allomaning ustozlari, shogirdlari, ilmiy safarlari hamda uning nahv va balog‘at ilmlaridagi o‘rni tahlil qilingan.

Kalit so‘zlar: Zamaxshariy, arab tili grammatikasi, nahv, sarf, tafsir, Mufassal, Kashshof, Muqaddimat ul-adab, balog‘at, Xorazm.

Xorazm vohasi qadimdan ilm-fan va madaniyat markazlaridan biri sifatida tanilgan.

Bu zamindan Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy kabi ko‘plab buyuk allomalar yetishib chiqqan. Ana shunday ulug‘ zotlardan biri Mahmud Zamaxshariy bo‘lib, u arab tili grammatikasi, tafsir, lug‘atshunoslik va balog‘at ilmlarida chuqur iz qoldirgan. Uning asarlari sharq va g‘arb olimlari tomonidan yuksak baholangan.

Mahmud Zamaxshariy 1075-yilda Xorazmning Zamaxshar qishlog‘ida tavallud topgan. Uning to‘liq ismi Abul-Qosim Mahmud ibn Umar ibn Muhammad Zamaxshariydir. Dastlabki bilimlarni ota-onasidan olgan alloma yoshligidan ilmga katta qiziqish bildirgan. U ilm izlab Buxoro, Bag‘dod, Nishopur, Hijoz va Shom kabi ilm markazlariga safar qilgan. Yo‘lda yuz bergan baxtsiz hodisa sabab bir oyog‘idan ayrilgan bo‘lsa-da, bu hol uning ilm olishiga to‘sqinlik qila olmagan. Zamaxshariy arab tili, hadis, tafsir va adabiyot ilmlarini chuqur egalladi. U ayniqsa arab tilining nozik jihatlarini mukammal o‘rgandi va keyinchalik bu sohada yirik asarlar yaratdi. Makkada uzoq muddat yashagani sababli unga “Jorulloh” laqabi berilgan.

Zamaxshariy o‘z ilmiy faoliyati davomida ko‘plab yurtlarda bo‘lib, mashhur olimlardan ta’lim olgan. Uning asosiy ustozlaridan Abu Mudar Mahmud ibn Jarir al-Isfahoniy, Abu Mansur Nasr al-Xorisiy va Abu Sa’d ash-Shaqqoniylarni sanab o‘tish mumkin. Mazkur ustozlar allomaning nahv, hadis va balog‘at ilmlarida yetuk mutaxassis bo‘lib yetishishida xizmat qilishgan.

Bag‘dod va Nishopurdagi ilmiy muhit Zamaxshariyning dunyoqarashini yanada boyitgan. U turli ilmiy munozaralarda qatnashib, o‘zining bilim va iste’dodini namoyon etgan. Allomaning sayohatlari uning ilmiy merosida ham aks etgan.

Zamaxshariy arab tili grammatikasi rivojiga ulkan hissa qo‘shgan allomalardan biridir. Uning “Al-Mufassal fin-nahv” asari nahv va sarf ilmlarining eng muhim manbalaridan hisoblanadi. Mazkur asar arab tili qoidalarini tartibli usulda bayon qilgani bilan alohida ajralib turadi.

Shuningdek, allomaning “Muqaddimat ul-adab” asari arab tilini o‘rganishda muhim qo‘llanma vazifasini bajargan. Unda arab tilidagi so‘zlar, iboralar va grammatik qoidalar izchil bayon qilingan. “Asos al-balog‘a” asari esa arab tilining lug‘aviy boyligini yoritishda katta ahamiyatga ega.

Arab olimlari Zamaxshariy haqida: “Agar Zamaxshariy bo‘lmaganida, arablar o‘z tillarini mukammal bilmagan bo‘lar edi”, deb yuksak baho berganlar.

Zamaxshariyning eng mashhur asarlaridan biri “Al-Kashshof” tafsiridir.
Mazkur asar Qur’oni karim oyatlarining tilshunoslik, balog‘at va nahv jihatdan tahliliga bag‘ishlangan. Tafsir Makkada yozilgan bo‘lib, musulmon olamida katta shuhrat qozongan. “Kashshof” tafsirining asosiy xususiyati shundaki, unda oyatlarning ma’nosi arab tili qoidalari asosida chuqur sharhlangan.
Bu asar keyingi mufassirlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qilgan.
Bugungi kunda ham dunyoning ko‘plab kutubxonalarida ushbu asarning qo‘lyozma nusxalari saqlanmoqda.Zamaxshariy o‘z davrida ko‘plab shogirdlar yetishtirgan.
Uning shogirdlari orasida Mutarriziy, Abu Mansur al-Javoliqiy va Abu Sa’d al-Idrisi kabi mashhur olimlar bo‘lgan. Mazkur shogirdlar ustozining ilmiy maktabini davom ettirib, arab tilshunosligi rivojiga hissa qo‘shganlar.

Allomaning asarlari nafaqat sharqda, balki g‘arb sharqshunoslari orasida ham katta qiziqish uyg‘otgan. I.Yu.Krachkovskiy, V.V.Bartold kabi olimlar Zamaxshariy merosini yuqori baholaganlar.

Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda Zamaxshariy merosini o‘rganishga alohida e’tibor qaratildi. 1995-yilda alloma tavalludining 920-yilligi keng nishonlandi. O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Islom sivilizatsiyasi markazi hamda boshqa ilmiy markazlarda alloma asarlarini o‘rganish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda.

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Mahmud Zamaxshariy o‘zining boy ilmiy merosi bilan jahon ilm-fani tarixida muhim o‘rin egallaydi.
U arab tili grammatikasi, tafsir va balog‘at ilmlarini rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan. Zamaxshariy merosini chuqur o‘rganish va uni kelajak avlodga yetkazish ilm-fan rivoji uchun muhim ahamiyatga ega. Uning ilmga bo‘lgan muhabbati, matonati va fidoyiligi yoshlar uchun ibrat namunasi bo‘lib xizmat qiladi.

Abdurahmonov Abdulhodiy
Mir Araboliy madrasasi o‘qituvchisi

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

• 1.Uvatov U. Buyuk yurt allomalari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
• 2.Ibn Xallikon. Vafayot ul-a’yon. – Bayrut, 2000.
• 3.Zamaxshariy. Al-Mufassal fi-n-nahv. – Bayrut, 1985.
• 4.Zamaxshariy. Al-Kashshof. – Qohira, 1925.
• 5.Ibn Battuta. Sayohatnoma. – Toshkent: Sharq, 2012.