Markaziy Osiyoning islomiy intellektual markazi hisoblangan qadimiy Buxoro shahri asrlar davomida dunyo tamadduniga beqiyos ta’sir ko‘rsatgan ta’lim tizimini o‘zida mujassam etgan. Ushbu tizimning markaziy ustunlaridan biri, shubhasiz, XVI asr birinchi yarmida (1530–1536) barpo etilgan Mir Arab madrasasidir. Mir Arab madrasasi shunchaki diniy maktab bo‘lmay, balki o‘zining ko‘p asrlik va ayniqsa XX asrdagi murakkab ijtimoiy-siyosiy davrlarda dunyo islom sivilizatsiyasining yetakchi ulamolari, muftiylari va yirik jamoat arboblarini tayyorlab bergan o‘ziga xos intellektual akademiya vazifasini o‘tadi. Diniy qadriyatlar va ma’rifat qatag‘on qilingan sovet mustabid tuzumi davrida (1945–1989-yillar oralig‘ida) ushbu madrasa butun sovet ittifoqi hududidagi birdan-bir islomiy oliy-o‘rta o‘quv yurti sifatida faoliyat ko‘rsatib, islom olamining ma’naviy genofondini saqlab qolish va rivojlantirishga xizmat qildi. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi, Mir Arab madrasasini bitirgan xalqaro va mintaqaviy miqyosdagi o‘nlab yirik ulamolar, din arboblari hamda mashhur shaxslarning shajarasi, ilmiy profili va faoliyatini OAK talablari doirasida kengaytirilgan holda, yaxlit tizim sifatida tahlil qilishdan iborat.

Buxoro madrasalari, xususan, Mir Arab madrasasining ilmiy-tarixiy ahamiyati o‘tgan asrlardan buyon bir qator tarixchi va sharqshunos olimlar tomonidan o‘rganilgan. Sadriddin Ayniyning esdaliklari va Abu Bakr Narshaxiyning tarixiy manbalarida Buxorodagi an’anaviy ta’lim tizimi xususida qimmatli ma’lumotlar berilgan bo‘lsa, zamonaviy tadqiqotchi A.Jumanazarovning fundamental izlanishlarida madrasaning vaqf mulklari va mudarrislar tarkibi arxiv hujjatlari asosida tahlil qilingan. Sovet davridagi diniy ta’lim transformatsiyasi, SADUM faoliyati va Boboxonovlar sulolasining hissasi diniyshunos olimlar Sh.Yovqochev, Z.Munavvarov hamda xorijlik tadqiqotchilar M.Kemper va SM.Saporiti asarlarida o‘z aksini topgan. Biroq, madrasadan yetishib chiqqan ulamolar, mutafakkirlar va davlat arboblarining xronologik va geografik ko‘lami, ularning son jihatidan ko‘p qirraliligi hamda global islomiy institutlardagi roli shu paytgacha yaxlit makro-tahlil obyektiga aylantirilmagan edi. Ushbu maqola aynan bitiruvchilar fenomenini keng miqyosda tahlil etishga qaratilgan.

Maqolada tarixiy-solishtirma, prosopografik tahlil (guruh biografiyasini o‘rganish), tizimlilik, obyektning xronologik ketma-ketligi va konseptual interpretatsiya metodlaridan foydalanildi. Tadqiqot manbai sifatida O‘zbekiston musulmonlari idorasi arxiv fondi, Mir Arab madrasasi bitiruvchilarining qaydnomalari, xalqaro biografik ensiklopediyalar hamda tarixiy shaxslarning ilmiy asarlari o‘rganilib, o‘zaro muvofiqlashtirildi.

Mir Arab madrasasining eng buyuk tarixiy missiyalaridan biri uning bitiruvchilari qamrovining kengligidadir. Ayniqsa, 1945-yildan keyingi davrda bu yerda nafaqat o‘zbek va tojik ulamolari, balki Rossiya (Tatariston, Boshqirdiston, Shimoliy Kavkaz), Ozarbayjon, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Turkmaniston kabi o‘nlab respublika va o‘lkalardan kelgan iqtidorli talabalar tahsil oldilar. Bu maskan o‘ziga xos xalqaro islomiy elita tayyorlaydigan markazga aylandi. Quyida ushbu muqaddas dargohni tamomlagan, islom ilmlari taraqqiyotiga va xalqaro munosabatlarga ulkan hissa qo‘shgan eng mashhur ulamolar va jamoat arboblarining ilmiy-tarixiy tahlili keltiriladi.

1. Muftiy Eshon Boboxon ibn Abdulmajidxon (1859–1957): Atoqli diniy arbob, buyuk alloma va huquqshunos. O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy nazorati (SADUM) asoschisi va birinchi raisi, muftiy. U kishi Ikkinchi jahon urushi davrida murakkab vaziyatga qaramay, Mir Arab madrasasi faoliyatini qayta tiklashga muvaffaq bo‘ldi. Eshon Boboxon madrasada tahsil olgan yillarida klassik islom huquqi (fiqh) va hadis ilmini mukammal egallab, keyinchalik sovet makonida an’anaviy islom aqidasi va hanafiy mazhabini saqlab qolgan eng yirik shaxs hisoblanadi.

2. Muftiy Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon (1908–1982): Dunyo miqyosidagi yirik islom olimi va diplomat. Muftiy Ziyovuddinxon Mir Arab madrasasining eng iqtidorli bitiruvchilaridan bo‘lib, keyinchalik Qohiradagi Al-Azhar universitetida ham tahsilini davom ettirgan. SADUM raisi sifatida u Mir Arab madrasasi o‘quv dasturlarini isloh qildi, xalqaro islomiy aloqalarni yo‘lga qo‘ydi va butun dunyo ulamolarining e’tiborini Buxoroga qaratdi. Uning sa’y-harakatlari bilan madrasa kutubxonasi eng noyob qo‘lyozmalar bilan boyitildi.

3. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf (1952–2015): Zamonamizning eng buyuk islom olimlaridan biri, ensiklopedik tafakkur sohibi, yirik mujaddid va muftiy. Shayx hazratlari Mir Arab madrasasini mislsiz natija (oltin medal) bilan tamomlagan. U kishining ilmiy faoliyati Mir Arab madrasasida olgan mukammal arab tili, tafsir va hadis ilmlari poydevoriga qurilgan. Keyinchalik Liviya Islomiy da’vat universitetini bitirib, Toshkent islom instituti rektori va O‘zbekiston muftiysi bo‘ldi. U kishi o‘zbek va rus tillarida 100 dan ortiq fundamental ilmiy-ensiklopedik asarlar (jumladan, ko‘p jildlik «Tafsiri Hilol», «Hadis va Hayot», «Kifoya») muallifidir. Dunyo ulamolari ittifoqi a’zosi bo‘lgan alloma butun islom olamida eng nufuzli olimlar ro‘yxatida turgan.

4. Ahmad hoji Qodirov (1951–2004): Kavkaz xalqlari tarixida va zamonaviy Rossiya islomiy hayotida eng nufuzli shaxslardan biri. Checheniston Respublikasining birinchi prezidenti va mamlakat muftiysi. Ahmad hoji Qodirov 1980-yillarda Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil olgan va o‘z xotiralarida Buxoro diniy maktabini o‘z hayotining eng oliy ma’naviy asosi deb atagan. U madrasada olgan sof hanafiy va moturidiy ta’limoti yordamida keyinchalik Kavkazda radikal oqimlar va ekstremizmga qarshi mafkuraviy qalqon bo‘lib xizmat qildi.

5. Muftiy Ravil Gaynutdin (1959-yildan): Rossiya Federatsiyasi musulmonlari diniy idorasi va Rossiya muftiylar kengashi raisi, xalqaro miqyosdagi din arbobi. Ravil Gaynutdin 1979–1983-yillarda Mir Arab madrasasida tahsil olib, uni a’lo baholar bilan tamomlagan. Bugungi kunda u Rossiyadagi 25 milliondan ortiq musulmonlarning ma’naviy yetakchisi hisoblanadi va Rossiya davlat siyosatida, xalqaro islom konferensiyalarida Mir Arab madrasasi ilmiy nufuzini yuqori darajada namoyon etib kelmoqda.

6. Shayxulislom Allohshukur Poshozoda (1949-yildan): Kavkaz musulmonlari idorasi raisi, Ozarbayjon va butun Kavkazning oliy muftiysi. U MDH hududidagi eng uzoq muddat xizmat qilayotgan diniy yetakchilardan biri bo‘lib, Mir Arab madrasasining 1970-yillardagi taniqli bitiruvchisidir. Alloxshukur Poshozoda xalqaro miqyosda dinlararo muloqot va tinchlikparvarlik faoliyati bilan mashhur bo‘lib, o‘z nutqlarida Buxoro maktabining diniy bag‘rikenglik g‘oyalarini alohida targ‘ib qiladi.

7. Muftiy Ratbek hoji Nisanbayev (1940-yildan): Atoqli qozog‘istonlik islom olimi, jamoat arbobi va diplomat. Mustaqil Qozog‘iston Respublikasining birinchi Oliy muftiysi (1990–2000). U kishi ham Mir Arab madrasasini tamomlab, Qozog‘istonda mustaqil diniy idoraning shakllanishiga va qozoq zaminida islomiy ma’rifatning qayta tiklanishiga rahbarlik qilgan, o‘nlab islomiy darsliklar muallifi hisoblanadi.

8. Hoji Akbar Turajonzoda (1954-yildan): Taniqli tojikistonlik ulamo, davlat va jamoat arbobi. Tojikiston Respublikasining birinchi muftiysi va Tojikiston Oliy Majlisi deputati bo‘lgan. U kishi Mir Arab madrasasining bitiruvchisi bo‘lib, Tojikistonda hanafiy mazhabi an’analarini tizimlashtirishda va mustaqillik yillaridagi fuqarolar urushi davrida milliy tinchlikni ta’minlashda yirik diniy va siyosiy vositachi sifatida katta rol o‘ynagan.

9. Muftiy Kimsonbay hoji Abdiraxmanov (1940–2022): Atoqli qirg‘izistonlik islom olimi, Qirg‘iziston Respublikasining sobiq Oliy muftiysi, din va jamoat arbobi. Mir Arab madrasasining XX asr oxiridagi eng yorqin bitiruvchilaridan biri bo‘lib, Qirg‘izistonda zamonaviy islomiy ta’lim tizimiga asos solgan va arab tilidan ko‘plab fiqhiy asarlarni qirg‘iz tiliga tarjima qilgan.

10. Muftiy Talgat Tojuddin (1948-yildan): Rossiyaning yirik va nufuzli respublikalaridan biri bo‘lgan Boshqirdiston musulmonlari diniy idorasi raisi, oliy muftiy. Uzoq yillar davomida Rossiya musulmonlarining eng nufuzli uchta yetakchisidan biri bo‘lib kelgan ushbu shaxs ham 1970-yillarda Mir Arab madrasasida o‘qigan. Uning boshqird va tatar xalqlari ma’naviyatini tiklashdagi xizmatlari bevosita Buxoro ilmiy maktabi an’analari bilan bog‘liqdir.

11. Muftiy Abdurashid qori Bahromov (1953–2021): O‘zbekiston musulmonlari idorasining sobiq raisi, taniqli muftiy va alloma. Mir Arab madrasasining XX asr o‘rtalaridagi eng yorqin namoyandalaridan biri. Abdurashid qori o‘zbek xalqi orasida o‘zining benazir qiroati, tafsir ilmidagi chuqur bilimi va diniy bag‘rikenglikni targ‘ib qilishdagi xizmatlari bilan yuksak hurmat qozongan.

12. Shayx Anvar qori Tursunov (1958–2018): O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyoga mashhur bo‘lgan ulamo, diniy arbob, Toshkent shahrining sobiq bosh imom-xatibi. Mir Arab madrasasini muvaffaqiyatli tamomlab, umrining oxirigacha xalqqa sof islomiy ma’rifatni yetkazish, yoshlarni vatanparvarlik va ilm-fanga muhabbat ruhida tarbiyalash ishlariga beqiyos hissa qo‘shgan va o‘zining ta’sirchan ma’ruzalari bilan tanilgan.

13. Muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar (1968-yildan): Zamonaviy O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy. Shayx Nuriddin Xoliqnazarov ham Mir Arab madrasasining munosib bitiruvchilaridan biri bo‘lib, bugungi kunda mamlakatimizda diniy-ma’rifiy sohadagi tub islohotlarning faol ishtirokchisi, xalqaro islomiy tashkilotlar a’zosi va mintaqada moturidiylik hamda hanafiy mazhabi g‘oyalarini xalqaro miqyosda himoya qilib kelayotgan yirik ulamodir.

Mir Arab madrasasi bitiruvchilarining nafaqat O‘zbekiston, balki global miqyosdagi geografik va funksional ko‘lamini ko‘rish uchun quyidagi tahliliy jadval ishlab chiqildi:

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Buxorodagi Mir Arab madrasasi o‘zining strategik va intellektual funksiyasiga ko‘ra shunchaki mahalliy bilim yurti bo‘lmay, balki butun Yevroosiyo mintaqasining islomiy elitasi, oliy muftiylari va davlat arboblarini yetishtirib bergan global ma’rifat markazidir. Ushbu dargohda tahsil olgan ulamolarning (Eshon Boboxon, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, Ravil Gaynutdin, Ahmad hoji Qodirov va boshqalar) ko‘p qirrali faoliyati nafaqat sof diniy sohada, balki xalqaro diplomatiya, geosiyosiy barqarorlik va millatlararo totuvlikni ta’minlashda ham hal qiluvchi rol o‘ynagan.

YakubovAzimjon,
Mir Arab oliy madrasasi o’qituvchisi